Bakı. Trend:
Tarix, ciddi elm kimi, heç vaxt gerçəyə üzr qazandırmır.
Keçmişin həqiqi səhifələrini üzə çıxaran hər bir bəyanat köhnəlmiş
miflərə və dogmalara çağırışa çevrilir. Prezident İlham Əliyevin
Azərbaycan Demokratik Respublikasının faciəli taleyi və 1920-ci
ilin aprelində Qızıl Ordu tərəfindən işğalı barədə bəyanatı da məhz
belə bir çağırışdır.
… 1918-ci il mayın 28-də Tiflisdə elan olunan Azərbaycan
Demokratik Respublikası müsəlman Şərqində ilk dünyəvi demokratik
dövlət idi. Onun dövlətçilik təcrübəsi yalnız 25 il sonra dünyanı
bürüyəcək qlobal dekolonizasiya proseslərinin müjdəçisi oldu.
ADR-in legitimliyi diplomatik yazışmalarda, beynəlxalq
müqavilələrdə və həmin dövrün rəsmi sənədlərində təsbit olunub,
onun simvolik əhəmiyyəti isə regional tarixin hüdudlarından çox-çox
uzaqlara gedib çıxır.
1920-ci ilin yanvarında Parisdə keçirilən iclasda Antanta Ali
Şurası Azərbaycanın müstəqilliyini de-fakto tanıdı. Bu faktı Versal
konfransının sənədləri təsdiqləyir, həmin konfransda Əli Mərdan bəy
Topçubaşovun rəhbərlik etdiyi ADR nümayəndə heyəti danışıqlarda və
böyük dövlətlərin təmsilçiləri ilə görüşlərdə iştirak etmişdi. Bu
tanınma Azərbaycanın beynəlxalq münasibətlər sisteminə daxil
edilməsi demək idi: Gürcüstan və Ermənistanla yanaşı, o da
beynəlxalq hüququn subyekti kimi qəbul edilirdi. 1918-ci ildə türk
qoşunlarının çıxarılmasından sonra Bakını işğal edən Britaniya
rəsmi şəkildə ADR hökuməti ilə əlaqələr qurmuşdu. Britaniya xarici
işlər naziri Corc Kerzon parlament çıxışlarında Azərbaycanı açıq
şəkildə müstəqil respublika adlandırırdı.
ADR bir sıra dövlətlərlə diplomatik münasibətlər yaratmışdı.
Osmanlı imperiyası hələ 1918-ci ilin yayında Azərbaycanı tanımış və
Bakıya Nuru paşanın başçılığı ilə missiya göndərmişdi. Bakıda ABŞ,
İtaliya, Belçika, Yunanıstan, Gürcüstan, Ukrayna və digər ölkələrin
missiyaları fəaliyyət göstərirdi. ABŞ Dövlət Departamentinin
arxivində həmin dövrdə (1919–1920) Bakıda çalışan Amerika
missiyasının fəaliyyəti ilə bağlı diplomatik sənədlər bu faktı
təsdiqləyir.
1918-ci ilin dekabrında müsəlman dünyasında ilk çoxpartiyalı
parlament yaradıldı. Burada müxtəlif etnik və dini icmaların
nümayəndələri – azərbaycanlılar, ermənilər, ruslar, yəhudilər,
polyaklar, almanlar təmsil olunurdu. Hərbi qüvvələr təşkil olunmuş,
onları sabiq çar ordusunun generalları Səməd bəy Mehmandarov və
Əliağa Şıxlinski idarə edirdi. 1920-ci ilin yazına qədər ADR
ordusunun sayı 30 mindən çox idi. Təhsil və mədəniyyət sahəsində
1919-cu ildə müsəlman Şərqində ilk universitet – Bakı Dövlət
Universiteti təsis olundu. İqtisadiyyatda isə 1919-cu ildə
təsdiqlənmiş milli valyuta – Azərbaycan manatı dövriyyəyə
buraxıldı.
Beləliklə, beynəlxalq hüquqda dövlətçiliyin əsas meyarlarını
müəyyən edən 1933-cü il Montevideo konvensiyasının klassik
kriteriyalarına görə – daimi əhali, müəyyən olunmuş ərazi, hökumət
və beynəlxalq münasibətlər qurmaq bacarığı – ADR bütün dövlətlik
əlamətlərinə sahib idi.
1920-ci il aprelin 27-dən 28-nə keçən gecə RSFSR-in 11-ci
Qırmızı ordusu müharibə elan etmədən Azərbaycan sərhədini keçdi.
11-ci ordunun komandanı Sergey Kasyanın məruzəsinə və hadisələrin
iştirakçılarının xatirələrinə görə, qoşunların yeridilməsi barədə
qərar hələ 1920-ci ilin martında, sovet qoşunlarının Şimali Qafqazı
ələ keçirməsindən sonra Moskvada qəbul olunmuşdu.
1907-ci il Haaqa konvensiyasına əsasən, suveren dövlətin
ərazisinə onun razılığı olmadan qoşun yeridilməsi təcavüz və işğal
hesab olunur. Azərbaycana təqdim edilən ultimatum hakimiyyətin
birbaşa bolşeviklərə verilməsini tələb edirdi. Bakı üzərinə hücum
və əhalinin kütləvi məhvi təhlükəsi altında ADR hökuməti
kapitulyasiya sənədini imzalamağa məcbur edildi.
Beynəlxalq hüquq doktrinasına əsasən, hərbi təhdid altında
hakimiyyətin zorla dəyişdirilməsi legitim sayıla bilməz. Deməli,
1920-ci ilin aprelində Azərbaycanın sovetləşdirilməsi sadəcə işğal
idi. Bu faktı həmin dövrün beynəlxalq sənədləri də, müasir
tədqiqatlar da (Tadeuş Sventkovski, Audronas Zubkaus və b.) təsdiq
edir.
ADR-in taleyi bir çox baxımdan 1939–1940-cı illərdə Sovet
İttifaqı tərəfindən işğal olunan Şərqi Avropa dövlətlərinin –
Litvanın, Latviyanın, Estoniyanın taleyini xatırladır. Həmin
ölkələr də müharibələrarası dövrdə beynəlxalq ictimaiyyət
tərəfindən tanınmış, öz parlamentləri, orduları və valyutaları
olmuşdu. Onların zorakı sovetləşdirilməsi də işğal aktı kimi
qiymətləndirildi və bu, sonradan beynəlxalq hüquqi praktikada öz
təsdiqini tapdı.
ADR beynəlxalq hüququn tamhüquqlu subyekti idi və RSFSR-in
təcavüzü nəticəsində müstəqillikdən məhrum edildi. Bu fakt yalnız
tarixi retrospektivdə deyil, həm də müasir beynəlxalq siyasət
kontekstində – varislik və xalqların tarixi yaddaşı məsələlərində
nəzərə alınmalıdır.
Daha sonra işğal başlandı.
Müstəmləkəçilik nəzəriyyəsi Con A. Hobson, Vladimir Lenin və
Edvard Said kimi mütəfəkkirlər tərəfindən işlənib hazırlanaraq eyni
fundamental prinsipi vurğulayırdı: metropoliyaya görə, müstəmləkə
müstəqil inkişaf subyekti deyil, yalnız resurs bazasıdır və burada
formalaşan sahələr də sırf mərkəzin maraqlarına xidmət edir.
Azərbaycan SSR bu yanaşmanın klassik nümunəsi idi: respublikanın
iqtisadiyyatı Sovet İttifaqının xammal əlavəsi kimi qurulmuşdu.
Azərbaycan, xüsusilə də Baku, əvvəlcə Rusiya imperiyasının,
sonra isə SSRİ-nin neft ürəyinə çevrildi. Artıq 1901-ci ilə qədər
Bakı yataqları dünyanın neft hasilatının 50 faizindən çoxunu
verirdi. Lakin bu istismar açıq şəkildə talançı, ekstensiv xarakter
daşıyırdı. Məqsəd Azərbaycanın texnoloji potensialını inkişaf
etdirmək deyildi, əsas hədəf əvvəlcə Peterburq və Moskvanı,
sonradan isə Sovet İttifaqının müdafiə sənayesini təmin etmək
idi.
Alman tarixçisi Viktor Denninghausun məlumatına görə, 1941-ci
ilə gəldikdə Bakı yataqlarının ehtiyatları məhz məcburi sürətlə
hasilat və avadanlıqların modernləşdirilməsinə, yeni
texnologiyaların tətbiqinə qoyulan sərmayələrin olmaması ucbatından
ciddi şəkildə tükənmişdi. Neftçıxarma texniki bazası XX əsrin
əvvəlki səviyyəsində qalırdı, halbuki dünya sənayesi yeni qazma,
nəqliyyat və emal üsullarını aktiv şəkildə tətbiq edirdi.
Azərbaycan neftinin əlavə dəyərinin böyük hissəsi birbaşa
respublikada deyil, RSFSR-də yaradılırdı. Əgər hasilat əsasən
Bakıda cəmləşirdisə, emal, neft-kimya və son istehsal SSRİ-nin
mərkəzi bölgələrində yerləşirdi. Bu isə iqtisadi disbalans
yaradırdı: Azərbaycan SSR “çıxarıcı periferiyanın” rolunu oynayır,
Moskva, Kuybışev, Qroznı kimi mərkəzlər isə emal və bölgü hesabına
gəlirləri mənimsəyirdi.
Qosplan arxivlərində saxlanılan məlumatlara görə, 1930-cu
illərdə Azərbaycan SSR-in neft sektorunda əldə edilən hər rublun 20
qəpikdən də azı respublikada qalır, qalanı isə ittifaq büdcəsinə
yönləndirilirdi. Bu, yalnız birbaşa iqtisadi itki deyil, həm də
yerli səviyyədə sənayeləşməyə və iqtisadi diversifikasiyaya
stimulun olmaması demək idi.
Bu təcrübə tam şəkildə Hobsonun 1902-ci ildə yazdığı “Imperialism: A Study” əsərində təsvir etdiyi klassik
kolonial modelə və daha sonra Leninin 1916-cı ildə qələmə aldığı “İmperializm, kapitalizmin ən yüksək mərhələsi”
nəzəriyyəsinə uyğun gəlir. Necə ki, Britaniya Hindistanında yalnız
pambıq və taxılın daşınması üçün dəmiryolları salınır, Konqoda
belçikalılar yalnız kauçuk hasilatına diqqət yetirirdilərsə,
Azərbaycanda da sovet hakimiyyəti bütün infrastrukturu neft
hasilatı və onun daşınmasına yönəldir, yerli iqtisadiyyatın
ehtiyaclarını görməzdən gəlirdi.
Azərbaycan neftinin əhəmiyyəti xüsusilə İkinci Dünya müharibəsi
illərində üzə çıxdı. Marşal Georgi Jukovun xatirələrinə görə,
Qırmızı Ordunun yanacaq təminatının 80 faizi məhz Bakının hesabına
idi. 1942-ci ildə Hitlerin “Edelveys” əməliyyatında əsas strateji
hədəf də Qafqaz neftini ələ keçirmək olmuşdu. Bu mənzərədə
Azərbaycan heç bir zaman subyekt yox, yalnız obyekt kimi görülürdü
– dəyəri yalnız resurslarına görə qiymətləndirilən ərazi.
Beləliklə, sovet dövrünün sonuna yaxın Azərbaycan “boğulmuş
modernləşmə” vəziyyətində qalmışdı. Nəhəng təbii sərvətlər mövcud
olsa da, bu, tammiqyaslı iqtisadi inkişafa çevrilməmişdi.
Respublika sənaye emalı, texnologiya, infrastruktur və gəlir
bölgüsü məsələlərində mərkəzdən asılı olaraq qalırdı. Bu isə Edvard
Saidin Orientalism (1978) əsərində irəli sürdüyü tezisi
təsdiqləyir: müstəmləkə formal bərabərlik çərçivəsində belə həmişə
asimmetrik asılılıq və itaət sisteminə daxil edilir.
1980-ci illərdə Azərbaycan unikal və bir çox baxımdan paradoksal
vəziyyətdə idi: SSRİ üçün əsas karbohidrogen xammalı təchizatçısı
olsa da, respublika yaşayış səviyyəsi və adambaşına gəlirlər üzrə
ən kasıb bölgələrdən biri sayılırdı. Bu fenomeni anlamaq mümkün
deyil, əgər sovet iqtisadi modelinin sistemli qanunauyğunluqlarına
nəzər salmasaq. Həmin model ittifaq respublikalarında klassik
kolonial asılılığın elementlərini təkrar istehsal edirdi.
1980-ci illərin əvvəllərində SSRİ-də hasil edilən bütün neftin
təxminən 70 faizi Azərbaycanın payına düşürdü. Qosplanın
məlumatlarına görə, təkcə Bakı neft hasilat rayonu 1970-ci illərdə
ildə 14 milyon tondan artıq istehsal edirdi. Yaxın mədənlər də
nəzərə alınanda respublika hələ də İttifaqın enerji mərkəzi idi. Bu
faktın tarixi yaddaşı azərbaycanlı neftçilərin əsərlərində də
qorunub saxlanılıb: akademik Əziz Əliyev və ya mühəndis Kərim
Kərimovun xatirələrində respublikanın onilliklər boyu Moskvanın
“yanacaq donoru” kimi necə fəaliyyət göstərdiyi ətraflı qeyd
olunub.
Lakin bu nəhəng hasilat həcmləri əhalinin yaşayış səviyyəsinin
yaxşılaşmasına çevrilmirdi. SSRİ-nin 1985-ci il statistik illiyində
göstərilir ki, Azərbaycanda adambaşına illik gəlir cəmi 1500 rubl
idi. Halbuki “metropoliyalar”da – Moskvada, Leninqradda, Baltikyanı
respublikalarda bu göstərici 1,5–2 dəfə yüksək idi.
Sovet hakimiyyəti milli respublikalarda məktəblər, xəstəxanalar,
mədəniyyət evləri tikilməsini mərkəzin “qayğısı” kimi təqdim etməyi
sevirdi. Amma real rəqəmlər tam başqa mənzərə göstərir. Belə ki,
Azərbaycanda hər 10 min nəfərə düşən həkimlərin sayı RSFSR ilə
müqayisədə 2,5 dəfə az idi.
Orta məktəb şəbəkəsi əsasən şəhərlərdə inkişaf edirdi, kəndlərdə
isə əhalinin əhəmiyyətli hissəsi hələ də 30–35 şagirdin bir
müəllimin üzərinə düşdüyü sıx siniflərdə oxuyurdu.
Mənzil tikintisində disproporsiyalar daha da qabarıq idi: Bakıda
mənzil almaq növbəsi 15–20 ilə qədər uzanırdı, bunu da RQASPI
fondlarında saxlanılan məktublar sübut edir.
Bu faktlar göstərir ki, sosial sahəyə yatırılan vəsaitlər insan
kapitalının strateji inkişafı üçün deyil, yalnız minimum səviyyədə
“sadiqliyi qorumaq” üçün nəzərdə tutulurdu.
İqtisadçılar bu tip münasibətləri “ekstraktiv model” adlandırır:
xammalın çıxarılması – extraction of raw materials – və
uzunmüddətli sosial proqramlara minimal sərmayə. XIX əsrin
Britaniya Hindistanında və ya Fransız Əlcəzairində olduğu kimi,
metropoliya resursları sistemli şəkildə mənimsəyir, lakin yerli
əhalinin rifahını artıracaq sabit strukturlar yaratmırdı.
Sovet sistemi Azərbaycanda eyni prinsiplə işləyirdi: neft və qaz
mərkəzə daşınır, valyuta gəlirləri ittifaq orqanları tərəfindən
bölüşdürülürdü. Respublika isə daimi mal qıtlığı, aşağı maaşlar və
zəif maliyyələşən infrastrukturla baş-başa qalırdı.
1980-ci illərin sonlarında Bakı mətbuatında dərc olunan köhnə
məktəb neftçilərinin xatirələrində də bu acı tez-tez səslənirdi:
“Biz İttifaqa işıq və istilik verirdik, özümüz isə qəpik-quruş
maaşla, boş dükan rəfləri qarşısında qalırdıq”. Azərbaycan emal
olunmuş neftin dəyərinin cəmi 3–4 faizini birbaşa büdcə ayırmaları
şəklində alırdı.
Məhz budur mustəmləkəçiliyin iqtisadi mahiyyəti: metropoliya hər
şeyi götürür, geri qaytardığı isə yalnız ən minimal paydır – sadəcə
əsas sosial sabitliyi qorumağa kifayət edən qədər.
Əgər 1980-ci illərin Azərbaycanın vəziyyətini Qazaxıstan və ya
Türkmənistanla müqayisə etsək, mənzərə oxşar görünür: bu
respublikalar da xammal və karbohidrogen təchizatçısı rolunu
oynayır, lakin özləri kasıb və asılı qalırdılar. Amma Azərbaycanın
xüsusi mövqeyi vardı – çünki məhz Baku tarixi baxımdan “sovet
neftinin beşiyi” idi. Əgər hətta bu “beşikdə” də yaşayış səviyyəsi
hasilat həcmlərinə uyğun gəlmirdisə, bu, sistemli ədalətsizliyin və
istismarın bariz göstəricisi idi.
Postmustəmləkəçilik üzrə elmi ədəbiyyatda (məsələn, Səmir Amin
və İmmanuil Vallerstaynın əsərlərində) bu model “neokolonial
mərkəz-periferiya mübadiləsi” adlandırılır. Bu modeldə
periferiyadan xammal alınır, amma cavabında simmetrik fayda
verilmir. SSRİ-nin Azərbaycana münasibəti də məhz bu prinsiplə
formalaşmışdı.
Kolonial iqtisadi modelin Azərbaycanda ən açıq nəticələrindən
biri demoqrafik deformasiyalar idi. 1920–1930-cu illərdə Cənubi
Qafqazın urbanizasiya mərkəzlərindən biri olan respublika 1980-ci
illərdə paradoksla üzləşdi: əhali sürətlə artırdı (təbii artım
göstəricisi 20‰-dən yuxarı idi), amma iqtisadiyyat bu artımı işlə
təmin edə bilmirdi. 1979-cu ildə Azərbaycanın əhalisi 6,0 milyon
nəfər idisə, 1989-cu ildə artıq 7,0 milyona çatmışdı (ümumittifaq
siyahıyaalmanın məlumatları).
İşsizlik, rəsmi statistikalarda “tam olmayan məşğulluq” kimi
göstərilsə də, SSRİ-də ən yüksək göstəricilərdən birinə sahib idi:
gənclərin böyük hissəsi ixtisası üzrə işləmirdi, formal olaraq
aşağı ixtisaslı iş yerlərində görünürdü.
Kənd yerlərində işçi qüvvəsi artıqlığı açıq şəkildə hiss
olunurdu: Qosplanın hesabatlarına görə, gənc mütəxəssislərin 30
faizdən çoxu kolxoz və sovxozlarda öz ixtisasına uyğun iş tapa
bilmirdi.
Siyasi iqtisadçılar bunu “əmək bazarında demoqrafik təzyiq”
adlandırırdılar. Mərkəz respublikada yeni sənaye istehsal
sahələrinə sərmayə yatırmırdı ki, onun iqtisadi muxtariyyəti
güclənməsin. Bu isə sosial narazılıq yaradır və 1980-ci illərin
sonundakı milli hərəkat üçün münbit zəmin formalaşdırırdı.
Daha dramatik bir proses də vardı ki, sovet arxivlərində bunu
ehtiyatla “kadrların yenidən bölgüsü” adlandırırdılar, amma
mahiyyətcə bu, beyin axını idi.
Hər il minlərlə Bakı Dövlət Universiteti, Azərbaycan Politexnik
İnstitutu və Azərbaycan Tibb İnstitutunun məzunları işləmək üçün
Moskva, Leninqrad, Novosibirskə gedirdi.
SSRİ Təhsil Nazirliyinin məlumatına görə, təkcə 1986-cı ildə
Bakının texniki fakültələrinin məzunlarının təxminən 42 faizi
respublika hüdudlarından kənara göndərilmişdi.
Xüsusən həkimlər və mühəndislər ittifaqın elmi mərkəzlərinə
“cəlb olunurdu” və bu, Azərbaycanın öz ixtisaslı kadrlarından
məhrum qalmasına səbəb olurdu.
Bu proses klassik müstəmləkə praktikasının eynisi idi:
metropoliya yalnız xammal deyil, həm də insan kapitalını
mənimsəyir, periferiyanı kadr asılılığında saxlayırdı. Uzunmüddətli
perspektivdə bu, intellektual asimmetriya yaradırdı: elmi
mərkəzlər, laboratoriyalar, innovasiya layihələri mərkəzdə
cəmlənirdi, Baku isə İttifaqın “yanacaq sexi”nə çevrilirdi.
SSRİ-nin Azərbaycana münasibətdə yürüdüyü iqtisadi məntiq onu
daxili tipli resurs müstəmləkəsi kimi müəyyənləşdirirdi. 1980-ci
illərin ortalarında dünya neft qiymətləri enməyə başlayanda,
üstəlik, köhnə Bakı yataqlarında hasilatın səmərəliliyi aşağı
düşəndə, bu vəziyyət dərhal respublika üçün böhran halına
çevrildi.
1975-ci ildə Azərbaycanda hasil edilən neftin həcmi 14,4 milyon
ton idisə, 1989-cu ilə gəldikdə bu göstərici 11,9 milyon tona qədər
azalmışdı.
Yeni texnologiyalara (dərin dəniz qazması, Xəzərin şelfində
işlər) investisiyalar minimum səviyyədə idi, “yaxşı zamanlara”
təxirə salınırdı.
Sosial infrastruktur isə dağılma həddində idi: məsələn, SSRİ
Səhiyyə Nazirliyinin hesabatlarında Kürdəmir və Masallı
rayonlarında hər 100 min nəfərə cəmi 3–4 həkim düşdüyü
göstərilirdi.
Beləliklə, SSRİ sistem böhranına girdiyi vaxt Azərbaycan da
imperiyaların dağılma anında müstəmləkələrə xas vəziyyətə düşmüşdü:
tükənmiş resurs bazası, kasıb əhali, yüksək sosial gərginlik və
müstəqil innovasiya potensialının olmaması.
Azərbaycanın 1980-ci illərdəki mənzərəsi digər resurs
müstəmləkələrinin təcrübəsini təkrarlayırdı. Belə ki, 1970-ci
illərdə Nigeriya – Qərbin ən böyük neft təchizatçısı, amma əhalisi
kasıb, korrupsiya və infrastruktur çatışmazlığı içində idi. 1962-ci
ilə qədər Əlcəzair – neft və qaz Fransaya gedirdi, ölkənin özü isə
sosial cəhətdən asılı və kasıb qalırdı.
XX əsrin əvvəllərində Boliviya – qalay və gümüş ixrac edirdi,
amma əhalisi yoxsulluqdan xilas ola bilmirdi.
Bu tarixi paralellər təsdiq edir ki, Azərbaycanın gec-sovet
dövründəki vəziyyəti qlobal kolonial xammal mübadiləsinin bir
hissəsi idi, sadəcə “internasionalizm” və “qardaşcasına yardım”
şüarları ilə ört-basdır olunmuşdu.
SSRİ-də Azərbaycandakı sənayeləşmə təcrübəsi isə göstərir ki,
komandalı iqtisadiyyat şəraitində aparılan mobilizasiya dayanıqlı
inkişaf yox, daha çox dağıntılar qoyub gedirdi. Sümqayıt bunun ən
bariz nümunəsi idi. 1960–1980-ci illərdə şəhər SSRİ-nin ən iri
sənaye mərkəzlərindən birinə çevrilmişdi: burada 40-dan artıq kimya
və metallurgiya müəssisəsi fəaliyyət göstərirdi, alüminium, xlor,
plastik, sintetik liflər, pestisidlər istehsal olunurdu. 1980-ci
illərin sonlarında aparılan araşdırmalara görə, Sümqayıtda
atmosferə atılan tullantıların həcmi sanitar normaları 10–15 dəfə,
bəzi ərazilərdə isə 20 dəfə aşırdı. Torpaq və suda ağır metalların
yüksək konsentrasiyası şəhəri ekoloji fəlakət simvoluna çevirmişdi:
1989-cu ildə Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı buradakı onkoloji
xəstəliklərin səviyyəsini SSRİ üzrə ən yüksək göstəricilərdən biri
kimi qeydə almışdı.
Eyni vəziyyət Abşeronda da müşahidə olunurdu. XIX əsrdən işlənən
neft yataqları sovet dövründə hər hansı ekoloji tədbir görülmədən
kütləvi istismara məruz qaldı. Qosplanın arxivlərində qeyd olunur
ki, 1970-ci illərə gəldikdə artıq Bakı ətrafı və Salyan
istiqamətindəki Xəzər sahil zolağının böyük hissəsi tamamilə
deqradasiyaya uğramışdı – neft və neft məhsulları qrunt sularına
sızır, flora və faunanı məhv edirdi. SSRİ Elmlər Akademiyasının
Okeanologiya İnstitutunun 1983-cü il hesabatında qeyd edilirdi ki,
Abşeron ətrafında Xəzər dənizində karbohidrogenlərin miqdarı icazə
verilən normadan 5–7 dəfə çoxdur.
Yataqların tükənməsi də sovet modelinin mahiyyətini əks
etdirirdi. Müasir rasional təbii sərvətlərdən istifadə
prinsiplərindən fərqli olaraq, SSRİ “resursların maksimum
sıxılması” məntiqi ilə hərəkət edirdi. 1950–1970-ci illərdə
Azərbaycanda hasilat o qədər sürətlə gedirdi ki, bir çox köhnə
yataqlar 1980-ci illərin əvvəlində faktiki olaraq öz potensialını
itirmişdi. SSRİ Neft Sənayesi Nazirliyinin məlumatına görə, 1985-ci
ilə qədər Azərbaycanda hasilat 1965-ci illə müqayisədə üçdəbir
azalmışdı, halbuki Sibir və Qərbi Sibirdə yeni layihələrə böyük
maliyyə yatırılırdı. Deməli, Azərbaycan uzunmüddətli bərpa və
modernizasiya strategiyası olmadan sadəcə resurs meydançası kimi
istifadə olunurdu.
Sovet təhlükəsizlik sistemi, tez-tez nostalji xatirələrdə
tərənnüm olunan bu konstruksiya, əslində işğalın və məcburi
inteqrasiyanın məhsulu idi. Müstəqillik ləğv edildikdən sonra
Moskva yeni imperiya sistemi çərçivəsində guya “təhlükəsizlik”
təqdim edirdi. Klassik sxem belə idi: əvvəlcə suverenliyi dağıtmaq,
hakimiyyət institutlarını ləğv etmək, sonra isə həmin dağıntılar
üzərində “müdafiə mexanizmi” qurmaq. Bənzər analogiyalar
Avstriya-Macarıstan monarxiyasının Xorvatiyadakı siyasətində və ya
Britaniya Hindistanında aydın görünür: əvvəl zorakı tabeçilik,
sonra isə “qoruyucu funksiyaların” nümayişi.
Amma SSRİ-nin ən təhlükəli mirası milli siyasət idi. Sərhədlərin
özbaşına dəyişdirilməsi, süni muxtariyyət və anklavların
yaradılması – bu, klassik “parçala və hökm sür” strategiyası idi.
1923-cü ildə Azərbaycan SSR tərkibində Qarabağ Muxtar Vilayəti
yaradıldı. Bu qərara qarşı azərbaycanlı partiya və ictimai xadimlər
etiraz edirdi: RKP(b) MK arxivlərində saxlanılan məktublarında
Nəriman Nərimanov belə bir addımın gələcək üçün “minalanmış meydan”
yaradacağını xəbərdarlıq edirdi. Amma mərkəzin siyasəti üstün
gəldi: muxtariyyət yuxarıdan zorla qəbul etdirildi, sərhədlər isə
elə çəkildi ki, erməni əhalisi “imtiyazlı azlıq” statusunda olsun
və birbaşa Moskvaya bağlı qalsın.
Tarix bu narahatlıqları təsdiqlədi. 1980-ci illərin sonunda məhz
həmin quruluş münaqişənin katalizatoruna çevrildi. Sovet dövründə
qoyulan “milli muxtariyyət” ideyası separatizmin və müharibənin
alətinə çevrildi. Faktiki olaraq, SSRİ-nin Cənubi Qafqazdakı milli
siyasəti inteqrasiya mexanizmi deyil, gələcək destabilizasiyanın
planlaşdırılmış vasitəsi idi.
Sovet hakimiyyəti həm də tarixi elmi sərt nəzarət altında
saxlayırdı. “Doğru” marksist-leninçi xətdən kənara çıxan hər bir
mövqe cəzalandırılırdı. 1930-cu illərin Azərbaycan tarixi
dərsliklərində Azərbaycan Demokratik Respublikası (1918–1920)
haqqında bütün mövzular çıxarılmış, dövlətçilik tarixi yalnız “rus
xalqı ilə dostluq” kontekstində təqdim olunmuşdu.
Bütün bu proseslər sosial deformasiyaya gətirib çıxardı.
Azərbaycan kənd təsərrüfatı əhalisinin yüksək səviyyəsini qoruyub
saxlayırdı: 1959-cu il siyahıyaalmasına görə, əhalinin 60 faizdən
çoxu kəndlərdə yaşayırdı. Eyni zamanda, Azərbaycan SSR-də yaşayış
səviyyəsi ittifaq standartlarından xeyli geri qalırdı. Məsələn,
1958-ci il statistikasına görə, Bakıda adambaşına düşən mənzil
sahəsi 4,6 m² idi, Moskvada isə 6,9 m².
Sosial bərabərsizlik əməkhaqqı səviyyəsində də möhkəmlənirdi.
Neftçilər nisbətən yüksək maaş alsalar da, qəzalı və köhnəlmiş
quyularda işləyirdilər. Digər sahələrdə maaşlar minimal idi, sosial
imtiyazlara çıxış isə nomenklatura tərəfindən sərt şəkildə
tənzimlənirdi.
1960-cı illərin ortalarından Azərbaycan SSR tam şəkildə SSRİ-nin
resurs periferiyasına çevrildi. Neft hasilatının əsas mərkəzi Qərbi
Sibirə (Tümen, Surqut, Nijnevartovsk) köçürüldükdən sonra
Azərbaycan özünün “SSRİ-nin neft ürəyi” rolunu itirdi. 1975-ci ilə
gəldikdə respublikanın ümumittifaq neft hasilatındakı payı cəmi 7,6
faizə enmişdi, halbuki müharibədən əvvəl bu göstərici 70 faizi
aşırdı.
Lakin respublikanın iqtisadiyyatı yenə də monoistiqamətli qaldı:
sənaye istehsalının demək olar yarısı neft-kimya ilə bağlı idi,
alternativ sahələr isə olduqca zəif inkişaf edirdi. SSRİ
Qosplanının 1980-ci il məlumatına görə, Azərbaycan SSR sənaye
strukturunda maşınqayırma və metal emalı cəmi 12,4 faiz təşkil
edirdi. Halbuki sənayecə daha inkişaf etmiş ittifaq
respublikalarında bu göstərici 30 faizdən çox idi.
Diversifikasiya əvəzinə Azərbaycanın iqtisadiyyatı “neft
vertikalına” daxil edilmişdi – qiymətlər, hasilat həcmləri,
investisiyalar barədə əsas qərarlar Moskvada qəbul olunurdu.
Respublika artıq “ikinci dərəcəli periferiyaya” çevrilirdi: xammal
bölgəsi, amma əvvəlki kimi unikal yox, mərkəzdən asılı və SSRİ-nin
digər neft rayonları ilə rəqabət aparan bir ərazi.
1960–1980-ci illərdə intensiv urbanizasiya müşahidə olunurdu:
Bakının əhalisi 1959-cu ildə 1,1 milyondan 1989-cu ildə 1,8 milyona
çatmışdı. Amma bu urbanizasiya deformasiyalı idi. Yeni sənaye
rayonları yaradılmır, əhali artımı mənzil böhranı fonunda gedirdi.
1980-ci ilin rəsmi məlumatına görə, Bakıda bir nəfərə düşən mənzil
sahəsi cəmi 8,1 m² idi ki, bu da ittifaq respublikalarının
paytaxtları arasında ən aşağı göstəricilərdən biri idi.
Moskvanın miqrasiya siyasəti də qüvvədə qalırdı. Bakı və
Sumqayıt kimi böyük şəhərlərdə rusdilli əhalinin, xüsusilə mühəndis
və idarəçi kadrların mövqeyi güclənirdi. 1979-cu il
siyahıyaalmasına görə, Bakıda ruslar 17 faiz təşkil edirdi,
azərbaycanlıların idarəetmə strukturlarında təmsilçiliyi isə məhdud
idi.
Bu sosial assimetriya nəticəsində azərbaycanlılar əsasən
istehsalın aşağı pillələrində və kənd təsərrüfatında təmsil
olunurdular, sənaye və elm sahələrinin açar mövqeləri isə
“göndərilmiş kadrların” əlində idi.
Azərbaycan Demokratik Respublikasının tarixi epizod yox, təməl
idi. Moskvanın onu xalqın yaddaşından silmək, “iki illik səhv” kimi
təqdim etmək cəhdi imperiya praktikasının davamı idi – müstəmləkəçi
xalqın şüurundan müstəqil dövlətçilik ideyasını məhv etməyə
çalışırdı. Amma paradoks bundadır ki, imperiya nə qədər güclü
şəkildə yaddaşı basdırmaq istədikcə, o, bir o qədər davamlı
olurdu.
Prezident İlham Əliyevin bəyanatı məhz o nöqtə oldu ki, tarixi
həqiqət onilliklərin yalan və susdurma divarını yarıb keçdi. Rus
təbliğatının əsəbi, aqressiv, isterik reaksiyası isə yalnız bir
həqiqəti təsdiqlədi: çoxdan sağalmaz yara yenidən açıldı və onu
“Qırmızı ordunun azadlıq missiyası” barədə miflərlə sağaltmaq
mümkün deyil.
Azərbaycan özünə yalnız torpaqları deyil, həm də tarixini
qaytarır. O, öz narrativinə sahib olmaq hüququnu, 28 may 1918-ci
ildə başlanan dövlətçilik xəttinin davamı olduğunu xatırlamaq
haqqını qaytarır. Elə buna görə də bu gün ADR haqqında danışmaq
arxeologiya yox, siyasətdir. Bu, Qafqaz xalqlarının keçmişini və
gələcəyini hələ də diktə etməyə çalışan imperiya təfəkkürünə meydan
oxumaqdır.
Məsələ ondadır ki, Azərbaycan artıq sübut edib: nə işğal, nə
yalan, nə də təbliğat maşını həqiqəti silə bilməz. Azərbaycanın
dövlətçiliyi nə hədiyyədir, nə də təsadüf. Bu, zamanla, mübarizə və
qanla təsdiqlənmiş tarixi qanunauyğunluqdur.
Və hər dəfə ADR barədə həqiqət səslənəndə, müstəqil Azərbaycanın
həmişə və hər zaman imperiya üçün əsas təhlükə olduğunu göstərən
köhnə imperiya konstruksiyasının daha bir sütunu uçur.
