Bakı. Trend:
2026-cı ilin əvvəli bizə Qarabağ qələbəmizi emosiyalar və ya
mövcud siyasi şərait kontekstində deyil, tarixi nəticələr
kontekstində görməyə imkan verir. Bu, sadəcə hərbi uğur və ya ərazi
bütövlüyünün bərpası deyil, siyasi, diplomatik və beynəlxalq
səviyyədə tanınmış nəticələrlə əldə edilən nadir bir mütləq və tam
qələbə nümunəsidir.
Bu barədə Prezident İlham Əliyev yanvarın 5-də Azərbaycan
televiziya kanallarına müsahibəsində birbaşa danışıb. Dövlət
başçısı 2025-ci ilin yekunlarına nəzər salaraq qeyd edib ki, ötən
il siyasi baxımdan Ermənistanla Azərbaycan arasındakı müharibəyə
qəti şəkildə son qoyulub.
“Artıq biz bir neçə aydır ki, sülh şəraitində yaşayırıq. Sülh
şəraitində yaşamaq nə deməkdir, bunu öyrənirik. Çünki müstəqillik
əldə ediləndən sonra, hətta ondan da əvvəl Azərbaycan xalqı və
dövləti müharibə şəraitində yaşamışdır”, – dövlət başçısı qeyd
edib.
Burada əsas məqam təkcə atəşin dayandırılması faktı deyil, əldə
olunan nəticənin tamlığıdır. İkinci Qarabağ müharibəsi, onun
ardınca həyata keçirilən antiterror əməliyyatı və 2025-ci ildə
qəbul edilən siyasi qərarlar vahid, məntiqi baxımdan tamamlanmış
bir zəncir təşkil edir. Döyüş meydanında qazanılan qələbə siyasi
müstəvidə möhkəmləndirildi – dövlət başçısının vurğuladığı kimi, “dünya miqyasında bir nömrəli ofis”, bu isə müstəqil Azərbaycan
tarixində ən mühüm hadisələrdən birinə çevrildi.
Bu hərtərəfli nəticə Qarabağ məsələsini XX-ci əsrin ikinci
yarısı və XXI-ci əsrin əvvəllərindəki əksər münaqişələrdən
fundamental olaraq fərqləndirir. İkinci Dünya Müharibəsindən bəri
beynəlxalq sistem dəfələrlə hərbi üstünlüyün və ərazi nəzarətinin
belə münaqişənin nəticəsinin beynəlxalq səviyyədə tanınmasına
gətirib çıxarmadığı hallarla qarşılaşıb. Koreya müharibəsi sülh
müqaviləsi ilə deyil, atəşkəslə başa çatdı, yarımadanın bölünməsini
qorudu və dünyanın ən təhlükəli çat xətlərindən birini yaratdı.
Kipr münaqişəsi onilliklər boyu beynəlxalq hüquqi tanınmadan
kənarda qalan və Şərqi Aralıq dənizində xroniki qeyri-sabitlik
yaradan faktiki reallığın formalaşmasına səbəb oldu.
Fələstin-İsrail münaqişəsi, hərbi və siyasi mərhələlərinə
baxmayaraq, heç vaxt qəti şəkildə həll olunmayıb və regional
böhranların daimi mənbəyinə çevrilib. Müasir tarixdə Balkanlardan
Afrikaya qədər bu cür nümunələr az deyil.
Bu münaqişələrin ortaq xüsusiyyəti onların tamamlanmamış qalması
idi: ya hərbi nəticə tanınmayıb, ya siyasi həll real güc balansına
uyğun olmayıb, ya da xarici aktorlar yekun nizamlanma əvəzinə
“idarə olunan qeyri-müəyyənliyi” qoruyub saxlamağa üstünlük
veriblər. Bu isə dondurulmuş münaqişələrə, paralel legitimliklərə,
daim mövcud olan eskalasiya risklərinə və nəticə etibarilə bütöv
regionların əhalisinin illərlə davam edən əzab-əziyyətə səbəb
olub.
Bu fonda Qarabağ qələbəsi müstəsna görünür. Azərbaycan nəinki
əraziləri üzərində nəzarəti bərpa etdi, həm də aparıcı dövlətlər və
beynəlxalq qurumlar da daxil olmaqla beynəlxalq ictimaiyyət
tərəfindən yeni reallığın tanınmasına nail oldu. Azərbaycanın azad
edilmiş ərazilər üzərində suverenliyi bu gün əsas qlobal oyunçular
– ABŞ, Avropa İttifaqı və onun aparıcı dövlətləri, Rusiya, Çin,
eləcə də regional güc mərkəzləri tərəfindən qeyd-şərtsiz tanınır.
Bu konsensus fundamentaldır: o, Qarabağdakı qələbəmizi hərbi
nəticənin mübahisəli və ya tanınmamış qaldığı müharibədən sonrakı
əksər münaqişələrdən fərqləndirir.
Prezidentin eyni müsahibədə xatırlatdığı kimi, hətta ATƏT-in Minsk
Qrupunun fəaliyyəti dövründə belə, Azərbaycana BMT Təhlükəsizlik
Şurasının qətnamələrinə və beynəlxalq hüquqa məhəl qoymadan “yerdəki reallıqları qəbul etmək” israrla tövsiyə olunurdu.
“Təhlükəsizlik Şurasının qətnamələri, beynəlxalq hüquq və
beynəlxalq hüququn pozulması ilə bağlı bütün arqumentlərim isə yenə
də qəti səssizlik ilə qarşılanırdı. Beləliklə, “yerdəki reallıqlar”
məsələsi ortaya qoyulmuşdu. Mən də dedim: yaxşı, onda biz bu
reallıqları dəyişəcəyik”, – dövlət başçısı bildirib.
Bu tarixdə xüsusi əhəmiyyət kəsb edən məsələ beynəlxalq hüququn
rolunun yenidən qiymətləndirilməsidir. Prezident Əliyev
müsahibəsində mövcud sistemi kifayət qədər sərt şəkildə köhnəlmiş
və müasir çağırışlara adekvat cavab verə bilməyən kimi xarakterizə
edib. Qətnamələr, prinsiplər və bəyanatlar onilliklər ərzində
Azərbaycanın xeyrinə işləməyib, ərazi bütövlüyü və BMT
Təhlükəsizlik Şurasının qərarlarına edilən müraciətlər isə, onun
sözlərinə görə, “sükut divarı” ilə qarşılaşıb. Bundan başqa, “öz
müqəddəratını təyinetmə” anlayışı çox vaxt aqressiv separatizmi
haqqlandırmaq üçün vasitə kimi istifadə olunub və bu, beynəlxalq
hüququn əsas normalarına zidd olub.
Məhz bu kontekstdə “yerdəki reallıqlar” ifadəsi Azərbaycan üçün
kökündən fərqli bir məna kəsb etdi. Əvvəllər Bakıya qanuni
tələblərinə qarşı arqument kimi tətbiq edilən şey ədalətin bərpası
üçün bir vasitəyə çevrildi.
Prezident İlham Əliyev reallığı dəyişdirdi – və bununla da
dünyanı bunu etiraf etməyə məcbur etdi.
Əldə olunan sülhün daxili təsiri də heç də az əhəmiyyət kəsb
etmir. Dövlət başçısının sözlərinə görə, sülhün ilk bir neçə ayı
artıq konkret nəticələr verib – sabitliyə və təhlükəsizliyə inam
artıb, ictimai əhval-ruhiyyə müsbətləşib və iqtisadi imkanlar
genişlənib. Bu, tam qələbə ilə “yarımçıq qələbələr” arasındakı
digər bir fərqdir: burada sülh deklarativ deyil, praktikdir və
dövlətin inkişafı və cəmiyyətin rifahına xidemət edir.
Nəticə etibarilə, Qarabağ qələbəsi sülhün yalnız güclülər üçün
mümkün olduğunu və uzun sürən münaqişələrə məsuliyyətlə istifadə
edilən və siyasi nəticəyə gətirilən güc vasitəsilə son qoyula
biləcəyini göstərir. İkinci Dünya Müharibəsindən sonra bu qədər
müharibənin yarımçıq qaldığı bir dünyada Azərbaycanın təcrübəsi
nadir, lakin aşkar bir presedent kimi diqqət çəkir. Prezident İlham
Əliyevin qazandığı qələbənin tarixi əhəmiyyəti də məhz bundadır –
bu, yalnız Azərbaycan üçün deyil, həm də müasir beynəlxalq
münasibətlər sisteminin bütövlüyü üçün önəmlidir.
