Bakı. Trend:
2026-cı ilin yanvar ayından etibarən Azərbaycan Dövlət Neft
Şirkəti (SOCAR) Azərbaycan təbii qazının İtaliya üzərindən
Avstriyaya və Almaniyaya ixracına başlayıb. Bu hadisə Avropanın qaz
bazarının təkamülündə mühüm mərhələni tərənnüm edir.
Bu tədarüklər yalnız Azərbaycan qazının qitədə mövcudluq
coğrafiyasını genişləndirmir, alıcı ölkələrin sayını on altıya
çatdırmır, eyni zamanda enerji resurslarının mənbələrinin və
marşrutlarının şaxələndirilməsini əhatə edən daha geniş
strategiyanın bir hissəsinə çevrilir. Avropa İttifaqının 2027-ci
ilin sonuna qədər Rusiya qazının idxalından tam imtina etməsi ilə
bağlı qərarları fonunda yeni tədarük istiqamətləri enerji
təhlükəsizliyinin möhkəmləndirilməsində, tarixi olaraq dominant
tədarükçülərdən asılılığın azaldılmasında və geosiyasi
qeyri-sabitlikdən qaynaqlanan risklərin minimuma endirilməsində
əsas rol oynayır.
Müstəqil tənzimləyici orqan “E-Control”un dərc etdiyi
statistikaya əsasən, 2025-ci ilin oktyabr ayında Avstriyanın qonşu
ölkələrdən qaz idxalı təxminən 12,3 TV/s təşkil edib ki, bu,
2024-cü ilin oktyabrı ilə müqayisədə 10,5% çoxdur, eyni zamanda
ixrac 65,4% artaraq 6,8 TV/s-a çatıb. Nəticədə xalis idxal əvvəlki
ilə nisbətən 21,7% azalaraq 1,52 TV/s təşkil edib. Bu göstəricilər
Avstriya bazarında artan aktivliyi, xüsusilə Baumqarten marşrutu
üzrə tədarüklərin dayandırılması fonunda Qərbi Avropa marşrutları
vasitəsilə tədarüklərin gücləndirildiyini əks etdirir . Qazın
anbarlara doldurulmasının artması və tədarük həcmlərinin artması
göstərir ki, Avstriya bazarın yeni reallıqlarına uğurla uyğunlaşır
və ənənəvi mənbələrin azaldılmasını kompensasiya edir.
İdxalın artması ilə yanaşı, “Gas Connect Austria” 2025-ci ildə
öncəki illə müqayisədə xüsusilə qış aylarında, xeyli yüksək
istehlak səviyyələri qeydə alınıb. 2025-ci ilin yanvar-avqust
aylarında qaz istehlakı 50,39 TV/s təşkil edib ki, bu da 2024-cü
ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 15,5% çoxdur. Pik istehlak fevral və
mart aylarında müşahidə olunub ki, bu dövrdə temperatur
uzunmüddətli orta göstəricilərdən bir qədər aşağı olub. Enerji
səmərəliliyinin artırılması və bərpa olunan enerji mənbələrinin
inkişafı proqramlarının irəliləməsinə baxmayaraq, bu, təbii qazın
ölkənin enerji balansında, xüsusilə pik yüklənmə dövrlərində, hələ
də ən vacib rol oynadığını göstərir.
Bu dəyişikliklərdə “West Austria Gas Pipeline” (WAG) sisteminin
fəal istifadəsi kritik rol oynayıb. Baumqarten marşrutu üzrə
tədarüklər dayandırıldıqdan sonra Avstriya əsasən qərb girişindən-
Oberekppeldən öz ehtiyaclarını təmin etməyə başlayıb və Almaniyadan
təchizat kəskin artıb: 2025-ci ilin iyul-sentyabr aylarında bu
marşrutla 20,47 TV/s qaz daxil olub, halbuki bir il əvvəl bu
göstərici yalnız 2,26 TV/s olub. İtaliyadan “Arnoldstein/TAG”
beynəlxalq qovşağı vasitəsilə qaz tədarükü də artıb, baxmayaraq ki,
nisbətən mülayim səviyyədə qalıb (təxminən 2,8 TV/s).
Bundan əlavə, Avstriya şərq istiqamətində qaz ixracını
əhəmiyyətli dərəcədə artırmışdır. Macarıstanda yerləşən
Mosonmagyaróvár çıxış nöqtəsi vasitəsilə həyata keçirilən
tədarüklər 2024-cü ildə 0,05 Tv/saatdan 2025-ci ilin eyni dövründə
7,59 Tv/s yüksəlmişdir. Tranzit fəaliyyətinin artması göstərir ki,
Avstriyanın qaz infrastrukturu təkcə daxili tələbatı təmin etmir,
eyni zamanda regional enerji sistemində mühüm tranzit halqası kimi
çıxış edir.
Avropanın ən böyük iqtisadiyyatı olan Almaniyada vəziyyət də qaz
bazarının strukturunda baş verən ciddi dəyişiklikləri əks etdirir.
Almaniyanın Federal Şəbəkə Agentliyi (Bundesnetzagentur) tərəfindən
açıqlanan ilkin məlumatlara əsasən, 2025-ci ildə qaz idxal axınları
1 031 TV/s təşkil etmişdir ki, bu da əvvəlki ilin 864 TV/s
göstəricisi ilə müqayisədə 19,3% artım deməkdir. Tədarükün əsas
mənbələri Norveç (44%), Niderland (24%) və Belçika (21%) olmuşdur.
Mayeləşdirilmiş təbii qazın (MTQ) tədarükünün 106 TV/s çatması
(ümumi tədarükün təxminən 10,3%-i) qlobal qaz bazarının Almaniyanın
enerji təhlükəsizliyinə artan töhfəsini əks etdirir və mövsümi və
geosiyasi risklərə qarşı əlavə bufer rolunu oynayır.
2025-ci ildə istehlak strukturunda Almaniya üzrə ev
təsərrüfatları və kommersiya sektoru ümumi tələbatın təxminən
40%-ni, sənaye sektoru isə qalan 60%-ni təmin etmişdir. Ümumi
istehlak həcmi təxminən 864 TV/s olmuşdur ki, bu da 2024-cü ilin
göstəricisindən 2,2% yüksəkdir. Belə tendensiyalar iqlimi
dəyişənliklərə və alternativ enerji mənbələrinin payının artmasına
baxmayaraq, daxili qaz tələbatının dayanıqlığını göstərir.
Bu dinamik dəyişikliklər fonunda Azərbaycan Avropa bazarları
üçün getdikcə daha əhəmiyyətli və etibarlı qaz tədarükçüsü kimi
çıxış edir. 2025-ci ildə ölkədə 51,5 milyard kubmetr təbii qaz
hasil edilmişdir ki, bunun 27,9 milyard kubmetri iri “Şahdəniz”
yatağının, 14,1 milyard kubmetri “Azəri–Çıraq–Günəşli” blokunun,
1,6 milyard kubmetri “Abşeron” yatağının, 7,9 milyard kubmetri isə
SOCAR-ın payına düşmüşdür. Ümumi ixrac 25,2 milyard kubmetr təşkil
etmişdir ki, bunun 12,8 milyard kubmetri Avropaya, 9,6 milyard
kubmetri Türkiyəyə (o cümlədən 5,6 milyard kubmetri TANAP
vasitəsilə), 2,3 milyard kubmetri Gürcüstana və 0,5 milyard
kubmetri Suriyaya göndərilmişdir. Cənub Qaz Dəhlizinin Avropa
seqmenti olan Transadriatik Boru Kəməri (TAP) indiyədək Aİ
ölkələrinə 54,3 milyard kubmetrdən artıq qaz tədarük edərək,
mənbələrin şaxələndirilməsinə və enerji təhlükəsizliyinin
möhkəmləndirilməsinə mühüm töhfə vermişdir.
Trend-ə verdikləri müsahibədə Avropa Komissiyasının
nümayəndələri qeyd ediblər ki, TAP-ın inkişafı Avropanın enerji
bazarlarının sabitliyini gücləndirmək və siyasi dalğalanmalara
həssas olan tədarüklərdən asılılığı azaltmaqla yanaşı iş yerlərinin
yaradılması və regional inteqrasiyanın dərinləşməsi hesabına
Yunanıstan və İtaliya daxil olmaqla tranzit ölkələrin iqtisadi
artımına da töhfə vermişdir.
Avropa İttifaqının 30 sentyabr 2027-ci ilədək Rusiya qazından
tam imtina etmək qərarını, istisna hallarda müddətin 31 oktyabr
2027-ci ilədək uzadıla bilməsi imkanını nəzərə alsaq, infrastruktur
dəyişiklikləri və yeni təchizat marşrutları kritik əhəmiyyət kəsb
edir. Xüsusilə, qəbul edilmiş tənzimləmə 2026-cı ilin yazından
etibarən Rusiyadan qaz idxalının mərhələli şəkildə dayandırılmasını
nəzərdə tutur ki, bu da dayanıqlı alternativ mənbələrə olan
ehtiyacı daha da artırır. Bu kontekstdə Azərbaycan qazının Avstriya
və Almaniyaya tədarükü regional enerji strategiyalarının və
mənbələrin şaxələndirilməsinin sistem risklərinin azaldılmasına
necə töhfə verdiyini aydın şəkildə nümayiş etdirir.
Gələcəyə baxdıqda əsas məsələ yalnız tədarük həcmlərinin
saxlanılması deyil, həm də enerji resursları uğrunda artan rəqabət
və dəyişən iqlim tələbləri şəraitində çevik və dayanıqlı təchizatı
təmin edə bilən infrastrukturun inkişafıdır. “WAG Loop”
genişlənlənməsi kimi qərb marşrutlarının ötürücülük qabiliyyətinin
artırılması layihələri, eləcə də Avropa qaz nəqli şəbəkələrinin
inteqrasiyasının gücləndirilməsi enerji sabitliyinin təmin
edilməsində getdikcə daha mühüm rol oynayacaqdır. Orta müddətli
perspektivdə bu, Azərbaycan və digər regionlardan olan qazın
payının artırılması üçün əlavə imkanlar aça, Mərkəzi və Şərqi
Avropa ölkələrinin enerji bazarındakı mövqelərini gücləndirə
bilər.
Bu tendensiyalar fonunda aydın görünür ki, Azərbaycan təkcə
tədarük coğrafiyasını genişləndirmir, həm də sürətlə dəyişən
geosiyasi və bazar mühitinə uyğunlaşa bilən etibarlı enerji
təchizatçısı kimi Avropa istehlakçılarının Azərbaycana olan
etimadını artırır. Yeni marşrutlar və tədarük həcmlərinin
artırılması Avropa enerji mənzərəsinin daha geniş
transformasiyasının göstəricisidir – məhdud sayda tədarükçülərdən
asılılıqdan daha şaxələndirilmiş, dayanıqlı və inteqrasiya olunmuş
təchizat sisteminə keçid.
