Bakı. Trend:
1994-cü ilin 20 sentyabrında Bakıda baş verən hadisə təkcə
Azərbaycanın inkişaf trayektoriyasını deyil, bütövlükdə Avrasiyanın
enerji xəritəsini dəyişdi. Dövlət Neft Şirkəti (SOCAR) ilə 11
beynəlxalq neft şirkətindən ibarət konsorsium arasında imzalanan
“Əsrin müqaviləsi” ölkənin yeni tarixinin başlanğıcı oldu. Hələ
müstəqilliyin bərpasından cəmi üç il sonra Azərbaycan enerji
sektoru vasitəsilə dünya iqtisadiyyatına inteqrasiya yolunu seçdi.
Bu seçim gələcək inkişaf üçün davamlı maliyyə və geosiyasi əsas
yaratdı.
Üstündən 31 il keçdikdən sonra nəticələr son dərəcə inandırıcı
görünür. Azərbaycan bölgənin tanınmış enerji mərkəzinə çevrilərək
on milyardlarla dollar investisiya cəlb edib, yeni ixrac
marşrutları yaradıb, aparıcı dövlətlərlə əlaqələri möhkəmləndirib
və iqtisadiyyatını şaxələndirib. Üstəlik, 2017-ci ildə
“Azəri-Çıraq-Günəşli” (AÇG) blokuna dair yenilənmiş saziş
əməkdaşlığı 2050-ci ilə qədər uzatdı. 2025-ci ilin avqustunda
Vaşinqtonda ExxonMobil ilə əldə olunan yeni razılaşmalar isə hələ
Heydər Əliyevin başlatdığı strateji kursun bu gün də aktuallığını
təsdiqlədi.
Yalnız 2000-2020-ci illərdə ölkənin enerji sektoruna 110 milyard
dollara yaxın xarici sərmayə yatırılıb. 2025-ci ilin əvvəlinə qədər
AÇG blokuna yönəldilən ümumi investisiya 45 milyard dolları keçib.
Yataqlar istismara verildiyi vaxtdan bu günə qədər 4,481 milyard
bareldən artıq neft hasil olunub. 2006-cı ilin iyununda istifadəyə
verilmiş Bakı-Tbilisi-Ceyhan (BTC) kəməri ilə 2025-ci ilin birinci
rübünədək 4,5 milyard barel neft ixrac edilib.
BTC ilə ixrac olunan neftin üçdə ikisindən çoxu məhz AÇG
yataqlarının payına düşür ki, bu da “Əsrin müqaviləsi”nin mərkəzi
əhəmiyyətini göstərir. 1997-ci ilin payızından 2024-cü ilin
avqustunadək AÇG-dən 221 milyard kubmetrdən artıq müşayiətçi qaz
çıxarılıb. Onun böyük hissəsi ölkədaxili tələbat üçün ödənişsiz
təqdim olunub ki, bu da iqtisadiyyat və energetika sahəsində
xərclərin azalmasına ciddi təsir göstərib.
Burada çoxaldıcı effekt xüsusi qeyd olunmalıdır: neft-qaz
gəlirləri infrastrukturun müasirləşdirilməsinə, yolların,
limanların, terminalların tikintisinə və Dövlət Neft Fondu (SOFAZ)
vasitəsilə milli kapitalın formalaşmasına şərait yaradıb. 2025-ci
ilin əvvəlinə SOFAZ-ın aktivləri 55 milyard dollardan artıq
idi.
Enerji strategiyası Azərbaycana təsirli sosial-iqtisadi
nəticələr qazandırdı. 1995-ci ildə yoxsulluq səviyyəsi 60 faizdən
yüksək idi, 2025-ci ildə isə bu göstərici 5 faizə qədər endi.
Xarici borc ÜDM-in 7 faizindən çox deyil, qızıl-valyuta ehtiyatları
isə xarici borcu 14 dəfə üstələyir. Belə makroiqtisadi sabitlik
yalnız neft-qaz ixracı hesabına deyil, həm də SOFAZ vasitəsilə
milli iqtisadiyyata yönəldilən gəlirlərin şaxələndirilməsi
nəticəsində mümkün oldu.
Bu vəsait hesabına təhsil və səhiyyə sistemində modernləşmə
proqramları həyata keçirildi, sosial obyektlər tikildi, köçkünlər
dəstəkləndi, infrastruktur layihələrinə geniş sərmayələr yatırıldı.
Beləliklə, “Əsrin müqaviləsi” təkcə neft sazişi deyil, həm də milli
sərvətin ədalətli bölgüsünü təmin edən sosial müqavilə rolunu
oynadı.
“Əsrin müqaviləsi”nin icrası Azərbaycanı dünya enerji arenasında
strateji oyunçuya çevirdi. Bunun əsas səbəbi yeni ixrac
marşrutlarının yaradılması idi:
Bakı-Tbilisi-Ceyhan neft kəməri (1768 km uzunluq, illik 50
milyon tonadək ötürücülük gücü).
Cənubi Qafqaz qaz kəməri (Bakı, Tbilisi və Ərzurumu birləşdirərək
Şahdəniz qazını ixrac edir).
Cənub Qaz Dəhlizi sistemi (TANAP və TAP kəmərlərini əhatə
edir).
Bu layihələr təkcə ixracı şaxələndirmədi, eyni zamanda Avropanın
enerji təhlükəsizliyini təmin etdi, Azərbaycanın Avropa İttifaqı
üçün etibarlı tərəfdaş kimi mövqeyini gücləndirdi və ABŞ, Türkiyə,
eləcə də digər mühüm ölkələrlə münasibətləri möhkəmləndirdi.
“Əsrin müqaviləsi”nin tarixində ABŞ neft-qaz korporasiyalarının
iştirakı xüsusi yer tutur. 1990-cı illərdə məhz Amerika şirkətləri
Xəzərin şelfində layihələrin işə salınmasına həlledici töhfə verdi.
Onların sırasında Amoco, Exxon, Pennzoil və sonradan Chevron-un
tərkibinə daxil olan Unocal Corporation vardı. Həmin dövrdə
Azərbaycanda neft hasilatına qoyulan bütün xarici sərmayələrin
təxminən 47 faizi məhz ABŞ şirkətlərinin payına düşürdü.
Podrat işlərində isə mühüm rolu ABŞ-nin McDermott mühəndislik
korporasiyası oynayırdı. Şirkət dəniz platformalarının tikintisini
və texnoloji dəstəyi təmin edirdi. Bu təcrübə Azərbaycan üçün mühüm
məktəb oldu: amerikalılarla əməkdaşlıq çərçivəsində ölkə ilk dəfə
müasir dəniz hasilatı texnologiyalarına, layihələrin idarəetmə
sistemlərinə, ekoloji standartlara və kadr hazırlığı metodikalarına
çıxış qazandı.
2000-ci illərin əvvəllərində Azərbaycan artıq dünya səviyyəli
dəniz platformalarının istehsalını müstəqil təşkil edə bildi və
bununla da xarici podratçılardan asılılıq kəskin şəkildə azaldı. Bu
fakt “Əsrin müqaviləsi”nin texnoloji və kadr inkişafı üçün necə
mühüm mənbəyə çevrildiyinin bariz nümunəsidir.
2017-ci il 14 sentyabrda AÇG üzrə saziş 2050-ci ilə qədər
uzadıldı. Yenilənmiş kontrakt çərçivəsində SOCAR-ın konsorsiumdakı
payı 11,65 faizdən 25 faizə qədər artırıldı. Bu, milli potensialın
güclənməsinin və tərəfdaşların Azərbaycana artan etimadının
göstəricisi idi.
“İkinci Əsrin müqaviləsi”nin əsas layihələrindən biri
“Mərkəzi-Şərqi Azəri” (ACE) seqmentinin işlənməsi oldu. Layihəyə
2019-cu ildə start verildi. Onun dəyəri 6 milyard dollar
qiymətləndirilir, istismar müddətində 300 milyon bareldən artıq
neft hasilatı gözlənilir. İlk neftin yaxın illərdə əldə ediləcəyi
proqnozlaşdırılır ki, bu da hasilatın 2030-cu illərə qədər sabit
saxlanmasına imkan verəcək.
2025-ci ilin avqustunda Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin
Vaşinqtona səfəri Azərbaycan-ABŞ tərəfdaşlığında yeni səhifə açdı.
Səfərin əsas sənədlərindən biri SOCAR və ExxonMobil arasında
əməkdaşlıq haqqında imzalanmış memorandum oldu.
Sazişin mahiyyəti yeni yataqların kəşfiyyatı və işlənməsi
sahəsində əməkdaşlığın genişləndirilməsindən ibarətdir. Buraya
Xəzər dənizinin dərin sularda yerləşən sahələri də daxildir. İlkin
qiymətləndirmələrə görə, böyük yeni bir neft yatağının açılması
ehtimalı var və bu yataq Azərbaycanın enerji sektorunda növbəti
“lokomotiv”ə çevrilə bilər.
Memorandum həmçinin dekarbonizasiya və aşağıkarbon
texnologiyalarının inkişafı istiqamətində birgə işi nəzərdə tutur.
ExxonMobil karbon qazının tutulması və saxlanması (CCS), eləcə də
hidrogen istehsalı kimi sahələri fəal şəkildə inkişaf etdirir.
Azərbaycan isə Xəzər bölgəsini “yaşıl enerji” mərkəzinə çevirməyi
və bərpa olunan mənbələri ənənəvi ixrac marşrutlarına inteqrasiya
etməyi hədəfləyir.
Beləliklə, SOCAR ilə ExxonMobil-in əməkdaşlığı klassik neft
hasilatını aşaraq yeni enerji gündəliyinin bir hissəsinə çevrilir
və dünya trendlərinə cavab verir.
Törəmə sahələrə təsir “Əsrin müqaviləsi”nin həyata
keçirilməsinin əsas nəticələrindən biri oldu. Azərbaycan ilk gündən
yalnız xammal ixracı ilə kifayətlənməyərək milli servis və emal
bazasının qurulmasına çalışırdı. Beynəlxalq aparıcı
korporasiyalarla əməkdaşlıq nəticəsində ölkədə neft-kimya sənayesi
inkişaf etdi, metanol və polimer zavodları, həmçinin karbamid
istehsalı kompleksi inşa olundu. Neft emalı sahəsində Heydər Əliyev
adına Bakı Neft Emalı Zavodu modernləşdirilərək gücü illik 7,5
milyon tona çatdırıldı. Maşınqayırmada dəniz platformaları və boru
kəməri avadanlıqlarının istehsalı təşkil edildi. Tikinti və servis
şirkətləri sahəsində isə yüzlərlə yerli firma beynəlxalq enerji
layihələrinin tamhüquqlu iştirakçısına çevrildi. Bu proses
iqtisadiyyatın şaxələndirilməsini təmin etdi: əgər 2000-ci illərin
əvvəlində neft-qaz sektorunun ÜDM-də payı 60 faiz idisə, 2025-ci
ilə bu göstərici 35 faizə enib. Son on ildə isə qeyri-xammal ixracı
təxminən dörd dəfə artıb.
Enerji diplomatiyası da “Əsrin müqaviləsi”nin strateji
ölçülərindən birinə çevrildi. Azərbaycan Türkiyə ilə əlaqələrini
möhkəmləndirdi, BTC və TANAP layihələrində bu ölkə əsas tərəfdaş
oldu. ABŞ-la əməkdaşlıq çərçivəsində Amerika korporasiyaları enerji
layihələrində fəal iştirak etdi və siyasi dəstək göstərdi. Avropa
İttifaqı üçün Cənub Qaz Dəhlizi təchizatın diversifikasiyası
baxımından həyati əhəmiyyətli marşruta çevrildi. Böyük Britaniyada
isə BP AÇG və “Şahdəniz”in baş operatoru qismində strateji rol
oynadı. Bu layihələr Azərbaycanın beynəlxalq siyasətdə obyekt yox,
subyektə çevrilməsinə, Şərq və Qərb arasında balansı qoruyan oyunçu
kimi çıxış etməsinə və Avropanın enerji təhlükəsizliyində etibarlı
tərəfdaş statusu qazanmasına imkan yaratdı.
1999-cu ildə yaradılan Azərbaycan Respublikası Dövlət Neft Fondu
(SOFAZ) neft strategiyasının mühüm institusional nəticəsi oldu.
Fondun əsas vəzifəsi neft və qaz ixracından gələn gəlirlərin
toplanması və səmərəli istifadəsinin təmin edilməsidir. 2025-ci
ilin əvvəlinə fondun aktivləri 55 milyard dolları keçib. Bu
vəsaitlər bir neçə istiqamət üzrə bölüşdürülür: sosial və
infrastruktur proqramlarının maliyyələşdirilməsi üçün dövlət
büdcəsinə transferlər, beynəlxalq maliyyə alətlərinə yatırımlar və
ölkə daxilində və xaricdə strateji layihələrin maliyyələşdirilməsi.
SOFAZ sayəsində Azərbaycan 2000-ci illərdə neft gəlirlərinin
sürətli artımı fonunda “holland xəstəliyi”ndən və inflyasiya
risklərindən yayınmağı bacardı. Fondun hesabına Bakı-Tbilisi-Ceyhan
kəmərinin inşası, nəqliyyat sisteminin modernləşdirilməsi, dəmir
yollarının inkişafı və məcburi köçkünlər üçün sosial layihələr
maliyyələşdirildi.
Sosial nailiyyətlər neft siyasətinin effektivliyinin ən bariz
göstəricisi oldu. “Əsrin müqaviləsi”ndən əldə olunan gəlirlər
hesabına genişmiqyaslı proqramlar həyata keçirildi: 1990-cı illərin
ortalarında 60 faizdən çox olan yoxsulluq 2025-ci ilə cəmi 5 faizə
enib; orta ömür uzunluğu 67 ildən 74 ilə qalxıb; minlərlə məktəb,
xəstəxana və idman obyektləri tikilib; yüz minlərlə məcburi köçkün
üçün mənzil və sosial dəstək layihələri maliyyələşdirilib.
Beləliklə, neft gəlirləri milli sərvətin ədalətli bölgüsünə
əsaslanan sosial dövlət modelinin qurulmasına zəmin yaratdı.
Neft resursları həmçinin infrastruktur sıçrayışının mənbəyinə
çevrildi. Ən iri layihələr sırasında Xəzərdə 2018-ci ildə
istifadəyə verilmiş müasir beynəlxalq dəniz ticarət limanı Ələt,
Azərbaycanı Türkiyə və Avropa ilə birləşdirən Bakı-Tbilisi-Qars
dəmir yolu, 2020-ci ildən sonra Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda inşa
edilən strateji avtomobil yolları və körpülər, eləcə də Gəncə,
Lənkəran, Zəngilan, Füzuli və digər bölgələrdə tikilmiş beynəlxalq
hava limanları var. Bu layihələr neft-qaz gəlirlərinin səmərəli
istifadəsi və beynəlxalq tərəfdaşlıqlar nəticəsində mümkün oldu və
Azərbaycanın uzunmüddətli inkişafı üçün möhkəm bünövrə yaratdı.
İqtisadi şaxələndirmə dövlət strategiyasının əsas
istiqamətlərindən birinə çevrilib. Neft-qaz sektoru hələ də ixrac
gəlirlərinin əsas hissəsini təmin etsə də, qeyri-xammal ixracının
payı ardıcıl artır. Son on ildə kənd təsərrüfatı məhsullarının,
alüminiumun, kimya sənayesi məhsullarının və tekstilin ixrac həcmi
təxminən dörd dəfə böyüyüb. Xüsusi diqqət rəqəmsal iqtisadiyyat və
logistikanın inkişafına yönəldilib. 2022-ci ildə “SOCAR-ın Rəqəmsal
Transformasiyası” proqramı işə düşdü və bu çərçivədə böyük məlumat
(big data), süni intellekt və avtomatlaşdırılmış idarəetmə
sistemləri tətbiq olunmağa başladı. Bu addım Azərbaycanın
beynəlxalq aparıcı şirkətlərlə əməkdaşlıqdan qazandığı təcrübənin
məntiqi nəticəsi idi.
Ölkənin yeni strategiyası həm də “yaşıl enerji” üzərində
qurulur. 2021-2025-ci illər ərzində Azərbaycana bərpa olunan enerji
sahəsində iri xarici sərmayədarlar gəldi. BƏƏ-nin Masdar şirkəti
Qaradağda gücü 230 MVt olan günəş elektrik stansiyasını inşa etdi
və 2023-cü ildə istismara verdi. Səudiyyə Ərəbistanının ACWA Power
şirkəti Xəzərdə 240 MVt-luq külək parkı inşa edir. Avropa
şirkətləri ilə isə 2030-cu ilədək ümumi gücü 7 QVt-a çatan dəniz
külək parklarının yaradılması barədə danışıqlar aparılır.
Azərbaycanın hədəfi yalnız karbohidrogen ixracatçısı statusunu
qorumaq deyil, həm də qlobal “yaşıl enerji” bazarında öz yerini
tutmaqdır. 2022-ci ilin dekabrında Buxarestdə Azərbaycan,
Gürcüstan, Rumıniya və Macarıstan arasında Qara dənizin altı ilə
Avropaya “yaşıl enerji” ixracını təmin edəcək elektrik kabelinin
çəkilişi barədə memorandum imzalandı.
Bu gün Azərbaycan sabit siyasi sistemi, xarici borc
asılılığından azadlığı və geniş ixrac marşrutları şəbəkəsi ilə
dünyada nadir enerji təchizatçılarından biridir. Bu amillərin
vəhdəti ölkəni enerji böhranlarının dərinləşdiyi bir dövrdə Avropa
və ABŞ üçün etibarlı tərəfdaşa çevirir.
Orta əsrlərə qədər proqnozlar “Əsrin müqaviləsi”nin strateji
əhəmiyyətini bir daha təsdiqləyir. Azərbaycan Energetika
Nazirliyinin və beynəlxalq konsaltinq şirkətlərinin hesablamalarına
görə, “Azəri-Çıraq-Günəşli” blokunun işlənməsi ən azı 2050-ci ilə
qədər davam edəcək. Blokda hasil edilə bilən ən azı 500 milyon ton
neft ehtiyatı qalır. 2019-cu ildə dəyəri 6 milyard dollar olan
“Central East Azeri” (ACE) layihəsinə start verildi və bu layihə
ümumi hasilata təxminən 300 milyon barel əlavə etməlidir. Bu
resurslar Azərbaycanın qarşıdakı onilliklər ərzində Xəzər
regionunun aparıcı neft mərkəzlərindən biri statusunu qorumasını
təmin edəcək. Paralel olaraq qaz sektoru da inkişaf edir:
“Şahdəniz”in ikinci mərhələsi çərçivəsində Cənub Qaz Dəhlizi artıq
Avropaya ildə 12 milyard kubmetrdən çox qaz ixrac edir və 2030-cu
ilədək bu göstəricinin 20 milyarda çatacağı proqnozlaşdırılır.
ABŞ amili ayrıca vurğulanmalıdır. Avqust ayında SOCAR və
ExxonMobil Vaşinqtonda memorandum imzaladılar. Bu sənəd Bakının
ABŞ-la əməkdaşlığı yalnız ənənəvi neft-qaz sahəsində deyil, yeni
enerji istiqamətlərində də genişləndirmək niyyətinin göstəricisi
oldu. Bu, ExxonMobil-in aşağıkarbon energetikası, CO₂-nin tutulması
və saxlanması layihələri, həmçinin ABŞ bazarlarına çıxış kimi
imkanlara yol açır. ABŞ hələ 1990-cı illərdə Bakı-Tbilisi-Ceyhan
kəmərinin inşasını dəstəkləməklə həlledici rol oynamışdı, indi isə
bir daha Azərbaycanı Xəzərdə strateji müttəfiq kimi qəbul etməyə
hazır olduğunu nümayiş etdirir.
Bununla belə, ölkənin enerji strategiyası qarşısında ciddi
çağırışlar da mövcuddur. Əsas problemlər sırasında dünya
bazarlarında qiymətlərin dəyişkənliyi, qlobal “yaşıl enerji”yə
keçid səbəbindən karbohidrogenlərə tələbatın azalması, geosiyasi
risklər və rəqabət təzyiqləri, habelə emal güclərinin və kimya
sənayesinin modernləşdirilməsi ehtiyacı yer alır. Amma mövcud
ehtiyatlar, SOFAZ aktivləri, geniş ixrac marşrutları və ABŞ, Aİ,
Türkiyə ilə strateji tərəfdaşlıqlar Azərbaycanın bu çətinliklərə
inamla sinə gərməsinə imkan verir.
“Əsrin müqaviləsi”nin milli iqtisadiyyat üçün əhəmiyyəti enerji
sektorunun hüdudlarını çoxdan aşır. Neft gəlirləri hesabına ölkə
ordusunu modernləşdirib ərazi bütövlüyünü bərpa etdi, təhsil və elm
sistemini inkişaf etdirdi, minlərlə tələbə üçün beynəlxalq təqaüd
proqramları həyata keçirdi və rəqəmsal transformasiyanın təməlini
qoydu. Bütün bunlar Azərbaycanın neftdən asılılığını tədricən
azaldır və neft strategiyasını dövlətin institusional inkişafının
əsasına çevirir.
“Əsrin müqaviləsi”nin imzalanmasından 31 il ötüb. Bu müddət
ərzində Azərbaycan dağıdılmış iqtisadiyyata və yüksək yoxsulluq
səviyyəsinə malik ölkədən sabit makroiqtisadiyyatı, inkişaf edən
sosial sahəsi və beynəlxalq arenada strateji nüfuzu olan dövlətə
çevrildi.
1994-cü ildən bəri neft-qaz sektoruna cəlb olunan ümumi
investisiyaların həcmi 150 milyard dolları ötüb. Minlərlə kilometr
boru kəmərləri çəkilib, təxminən 4,5 milyard barel neft hasil
edilib, 200 milyard kubmetrdən artıq qaz ixrac olunub. Yoxsulluq
səviyyəsi 12 dəfə azalıb, xarici borc dünyanın ən aşağı
göstəricilərindən biri olaraq qalır, on milyardlarla dollarlıq
ehtiyatlar isə ölkənin maliyyə müstəqilliyini təmin edir.
Bu gün SOCAR və ExxonMobil-in həyata keçirdiyi layihələr
göstərir ki, Heydər Əliyevin əsası qoyduğu neft strategiyası öz
aktuallığını qoruyur və yeni dünya tendensiyalarına uyğun şəkildə
transformasiya olunur. Azərbaycan gələcəyə həm ənənəvi resursları,
həm də “yaşıl enerjini” birləşdirən ölkə kimi daxil olur və qlobal
enerji sistemində mövqelərini gücləndirir.
… “Əsrin müqaviləsi” Azərbaycan üçün təkcə iqtisadi saziş
deyil, müasir dövlətin təməli oldu. Onun əhəmiyyəti ondadır ki,
ölkəni investisiya, texnologiya və geosiyasi diqqətin davamlı
mərkəzinə çevirdi. 31 ildən sonra Azərbaycan inamla gələcəyə baxır,
karbohidrogenlərin zəngin mirasını bərpa olunan enerji, rəqəmsal
iqtisadiyyat və qlobal inteqrasiya sahəsində iddialı planlarla
birləşdirir.
