Bakı. Trend:
Tramp Marşrutu (Trump Route for International Peace and
Prosperity – TRIPP) getdikcə Avrasiya məkanının yeni geoiqtisadi
arxitekturasının tərkib elementinə çevrilir. Bu təşəbbüs beynəlxalq
yükdaşımalar üçün alternativ marşrut təmin edən əsas nəqliyyat
qovşağını nəzərdə tutur və Asiya ilə Avropa arasında strateji
əlaqəliliyi gücləndirir.
Azərbaycan üçün Zəngəzur dəhlizi həm daxili bağlantı layihəsi,
həm də beynəlxalq nəqliyyat strategiyasının mühüm elementi hesab
olunur. Prezident İlham Əliyev yanvarın 5-də yerli televiziya
kanallarına müsahibəsində qeyd etdiyi kimi, Azərbaycan Çindən və
Mərkəzi Asiya ölkələrindən gələn yüklərin Zəngəzur dəhlizi
vasitəsilə də daşınacağını gözləyir.
“Təbii ki, biz buna ilk növbədə Naxçıvan Muxtar Respublikası ilə
əlaqə kimi, həm də beynəlxalq nəqliyyat dəhlizi kimi baxırıq. Bu
gün Azərbaycandan Qərbə doğru bir dəmir yolu marşrutu var, onların
sayı iki olacaq. İki həmişə birdən yaxşıdır, xüsusilə açıq okeana
çıxışınız olmadığı və qonşu ölkələrdən keçməli olduğunuz bir
şəraitdə. Həmişə həcm üçün, rəqabətqabiliyyətlilik üçün, tranzit
marşrutunun inhisarlaşdırılmasının qarşısını almaq və təbii ki,
daha rəqabətli tariflər təmin etmək üçün alternativə sahib olmaq
daha yaxşıdır”,-deyə dövlət başçısı vurğulayıb.
Bu mövqe mühüm strateji məqamı göstərir: Zəngəzur dəhlizi mövcud
marşrutların təkrarı kimi deyil, alternativin yaradılması kimi
dəyərləndirilir. Açıq dənizlərə çıxışı olmayan ölkələr üçün
alternativ logistika kateqoriyası tarif rəqabəti, əməliyyat
risklərinin azalması, tək marşrutdan asılılığın zəifləməsi və
tədarükün proqnozlaşdırıla bilməsinin yaxşılaşması deməkdir ki,
bunlar da müasir təchizat zəncirləri üçün kritik
parametrlərdir.
Azərbaycanın əsas hissəsini Naxçıvan Muxtar Respublikası ilə
birləşdirən Zəngəzur dəhlizi sadəcə daxili nəqliyyat xətti deyil,
Asiya və Avropa bazarları arasında etibarlı əlaqəni təmin edən daha
geniş Avrasiya logistika sisteminin – Orta Dəhlizin tərkib
hissəsidir. Bu isə təkcə Azərbaycan üçün deyil, Mərkəzi Asiya,
İran, Qafqaz ölkələri və Avropa İttifaqı üçün də yeni imkanlar
açır.
Son illərdə Orta Dəhliz sabit artım nümayiş etdirərək ehtiyat
marşrut statusundan çıxmış və Çin – Mərkəzi Asiya – Xəzər – Türkiyə
– Avropa xətti üzrə müstəqil bir geoiqtisadi dəhlizə çevrilmişdir.
Bu konfiqurasiyada Zəngəzur dəhlizi əlavə qərb qolu rolunu
oynayaraq mövcud xətlərin yüklənməsini azaldır və Bakı–Tbilisi–Qars
marşrutunu tamamlayır.
Hazırda fəaliyyət göstərən Bakı–Tbilisi–Qars xəttində yük
qatarları Gürcüstan ərazisi boyunca təxminən 250 km məsafə qət
etməli olurlar, halbuki Zəngəzur dəhlizi bu məsafəni əhəmiyyətli
dərəcədə qısaltmağa imkan verir.
Zəngəzur dəhlizinin istismara verilməsi Bakı–Tbilisi–Qars
marşrutunun əhəmiyyətini azaltmır: hər iki istiqamət bir-birini
tamamlayaraq tranzitə əlavə çeviklik və dayanıqlılıq
qazandıracaq.
Dəhlizin açılması regionun bütün ölkələrinə fayda gətirəcək. Bu,
Asiya ölkələrinin quru marşrutları vasitəsilə Avropa bazarına
çıxışını asanlaşdırır, Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Asiyanın logistika
imkanlarını genişləndirir, tranzit xidmətlərinə xarici tələbatın
artımını stimullaşdırır və regionun Asiya ilə Avropa arasında əsas
nəqliyyat qovşağı kimi rolunu gücləndirir.
Çindən tranzit baxımından məntiq sadədir: quru keçidlərinin sayı
nə qədər çox olsa, logistikanın çevikliyi bir o qədər yüksələr və
ayrı-ayrı dar boğazların bloklanması riskləri azalır. Mərkəzi Asiya
dövlətləri — Qazaxıstan, Özbəkistan, Qırğızıstan və Türkmənistan —
Türkiyə və Avropaya çıxışların genişləndirilməsində maraqlıdırlar
və Naxçıvan üzərindən alternativ quru kanalının mövcudluğu Qafqazın
yüklənmiş sahələrini yan keçən yeni logistika vektorunu
formalaşdırır.
Diqqətəlayiqdir ki, Zəngəzur dəhlizinə beynəlxalq maraq regional
coğrafiya çərçivəsindən kənara çıxmışdır. ABŞ tərəfindən layihəyə
TRIPP adlı yeni siyasi-iqtisadi çərçivə verilməsi ilə əlavə maraq
konturu formalaşmışdır.
TRIPP artıq yalnız bir ölkəyə yönəlmiş təşəbbüs kimi deyil,
Avrasiya logistikasında ABŞ-nin iştirakını gücləndirmək
potensialına malik regional platforma kimi müzakirə olunur.
Əvvəllər ABŞ-nin regiondakı layihələrdə iştirakı əsasən energetika
— neft, qaz və boru kəmərləri ilə əlaqələndirilirdi. İndi isə
diqqət nəqliyyat arxitekturasına yönəlib.
TRIPP-in əsas fərqi ondan ibarətdir ki, o, yalnız infrastruktur
tikintisi ilə məhdudlaşmır. Konsepsiya çərçivəsində normativ
əlaqələndirmə, investisiya mexanizmləri və özəl sektorun iştirakı
məsələləri nəzərdən keçirilir ki, bu da layihəni ənənəvi “tik və
təhvil ver” məntiqindən kənara çıxarır.
Zəngəzur dəhlizi Cənubi Qafqaz, Mərkəzi Asiya, İran və Türkiyə
arasında iqtisadi əlaqələri möhkəmləndirərək regional
inteqrasiyanın əsas hərəkətverici qüvvəsinə çevrilmək potensialına
malikdir. Saf logistika funksiyası ilə yanaşı, marşrut alternativ
ticarət arteriyalarının formalaşmasına xidmət edir, təkəlçilik
risklərini minimuma endirir və rəqabətli tarif şəraitini təmin
edir.
TRIPP-in Orta Dəhlizə inteqrasiyası region ölkələrinə birgə
gömrük məntəqələri, “bir pəncərə” platformaları və logistikanın
rəqəmsallaşdırılması daxil olmaqla çoxtərəfli infrastruktur
layihələrini inkişaf etdirməyə imkan verir ki, bu da tranzitin
proqnozlaşdırıla bilməsini və səmərəliliyini artırır.
Paralel olaraq dəhlizin türk amili güclənir. Türkiyə üçün
Zəngəzur dəhlizi digər türk məkanı ilə birbaşa dəmir yolu əlaqəsi
və dolama marşrutlara ehtiyacın aradan qalxması deməkdir.
Azərbaycan üçün — Türkiyəyə birbaşa çıxışdır. Mərkəzi Asiya
ölkələri üçün isə Avropa bazarlarına məsafənin qısalmasıdır ki, bu
da tranzit istiqamətləri arasında artan rəqabət şəraitində mühüm
amildir.
Beləcə, dəhliz türk dövlətləri arasında enerji, ticarət və
logistika bağlılığını gücləndirir — bu istiqamət son iyirmi il
ərzində ardıcıl şəkildə inkişaf etdirilmiş və artıq Türk Dövlətləri
Təşkilatı (TDT) çərçivəsində institusional forma almışdır.
Zəngəzur dəhlizi Azərbaycanın daxili və beynəlxalq maraqlarını
Mərkəzi Asiya ölkələrinin ambisiyaları və ABŞ kimi qlobal
tərəfdaşların iştirakı ilə birləşdirən strateji təşəbbüsdür. Onun
istifadəyə verilməsi Azərbaycanın regional nəqliyyat habı kimi
rolunu gücləndirir, çatdırılma müddətlərinin azalmasına, tranzitin
etibarlılığının artmasına və Avrasiyada iqtisadi inkişafın
stimullaşdırılmasına xidmət edir. TRIPP-in həyata keçirilməsi və
Mərkəzi Asiya ilə Çindən yük axınlarının artması fonunda dəhliz
ənənəvi marşrutlara əsaslı alternativə və uzunmüddətli regional
inteqrasiyanın alətinə çevrilə bilər.
