Bakı. Trend:
Azərbaycanın sığorta sektoru son illərdə həm struktur
baxımından, həm də maliyyə göstəriciləri üzrə dinamik inkişaf
mərhələsinə daxil olub. 2025-ci ilin sonuna olan məlumatlar
göstərir ki, bazar artıq formalaşmış institusional çərçivəyə malik
olmaqla yanaşı, artım və dərinləşmə potensialını qoruyur. Ötən ilin
sonuna ölkədə 16 sığorta və 1 təkrarsığorta şirkətinin fəaliyyət
göstərməsi bazarın konsolidasiya olunmuş, lakin rəqabətli mühitdə
inkişaf etdiyini göstərir. Bu şirkətlərin 5-i həyat, 11-i isə
qeyri-həyat sığortası üzrə ixtisaslaşıb. Bununla yanaşı, sektorun
fəaliyyətində 22 broker və 468 agentin iştirakı sığorta
xidmətlərinin yayılmasında vasitəçilik institutunun rolunun
artdığını təsdiqləyir.
2025-ci ildə sığorta haqlarının 11,2% artaraq 1,5 milyard manatı
keçməsi bazarın genişlənməsinin əsas göstəricilərindən biridir. Bu
artımın mühüm xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, struktur baxımından
üstünlük həyat sığortasına məxsusdur. Belə ki, yığımların 56,7%-i
həyat sığortası siniflərinin payına düşür. Xüsusilə həyatın yaşam
sığortası məhsullarına artan maraq bu seqmenti bazarın əsas
hərəkətverici qüvvəsinə çevirib. Qeyri-həyat sığortasında isə artım
daha mülayim olsa da, tibbi sığorta və avtonəqliyyat vasitəsi
sahiblərinin mülki məsuliyyətinin icbari sığortası kimi kütləvi
məhsullar bazarın əsas dayaq sütunları olaraq qalır.
Sektorun inkişafında diqqət çəkən digər məqam könüllü sığortanın
rolunun artmasıdır. Həm həyat, həm də qeyri-həyat sığortasında
artımın əsas hissəsi məhz könüllü məhsullar hesabına formalaşıb. Bu
isə əhalinin və biznes subyektlərinin risklərin idarə olunmasına
daha şüurlu yanaşmağa başladığını göstərir. Bununla yanaşı, icbari
sığorta seqmentində də artımın davam etməsi dövlət
tənzimləmələrinin və nəzarət mexanizmlərinin effektivliyini ortaya
qoyur.
Təkrarsığorta göstəriciləri isə sektorun riskləri daxildə daha
çox saxladığını göstərir. 2025-ci ildə təkrarsığortaya ötürülən
haqların azalması və ümumi portfeldə payının cəmi 8,4% təşkil
etməsi yerli bazarın risk tutumunun artdığını göstərsə də, xüsusilə
qeyri-həyat seqmentində bu göstəricinin daha yüksək olması
risklərin hələ də tam diversifikasiya olunmadığını əks etdirir.
Sığorta ödənişlərinin 25% artaraq 921 milyon manata çatması
bazarın “yetkinləşmə” mərhələsinə keçdiyini göstərən əsas
indikatorlardan biridir. Artan ödənişlər sığortaya etimadı
gücləndirir, lakin eyni zamanda zərərlilik səviyyəsinin
yüksəlməsinə səbəb olur. 2025-ci ildə ümumi zərərlilik dərəcəsinin
86%-ə çatması, xüsusilə avtonəqliyyat sığortasında bu göstəricinin
113%-ə yüksəlməsi sektor üçün ciddi siqnal kimi
qiymətləndirilməlidir. Bu tendensiya artıq tənzimləyici
dəyişikliklərə səbəb olub. Məsələn, Bonus-Malus sisteminin ləğvi və
sığorta tarixçəsi əmsalının tətbiqi daha ədalətli tarif siyasətinə
keçidin göstəricisidir. Belə ki, Azərbaycan Mərkəzi Bankının İdarə
Heyəti tərəfindən “Avtonəqliyyat vasitəsi sahiblərinin mülki
məsuliyyətinin icbari sığortası üzrə sığorta haqqı məbləğlərinin
hesablanması Qaydası”na edilən dəyişikliklər bu baxımdan xüsusi
əhəmiyyət daşıyır. Yeni yanaşmaya əsasən, uzun illər tətbiq olunan
Bonus-Malus sistemi ləğv edilir və onun əvəzində sığorta tarixçəsi
əmsalı tətbiq olunur. Bu əmsal 0,60 ilə 3 arasında dəyişir və hər
bir sürücünün fərdi sığorta davranışına əsaslanaraq
formalaşdırılır. Beləliklə, artıq sığorta haqqı daha çox şəxsin
risk profilinə uyğun müəyyən ediləcək. Yeni qaydalar çərçivəsində
qəzasız sürücülər üçün stimullaşdırıcı mexanizmlər də nəzərdə
tutulub. Məsələn, müəyyən müddət ərzində sığorta hadisəsi baş
vermədikdə və sığortalılıq davamlı olduqda əmsala hər dəfə 5%
güzəşt tətbiq edilir. Əksinə, sığorta hadisəsi baş verdikdə isə
əmsala 30% əlavə olunur. Bu yanaşma sürücülərin davranışına birbaşa
təsir edən iqtisadi motivasiya yaradır. Qaydalar həmçinin sığorta
məsuliyyətinin daha dəqiq bölüşdürülməsini təmin edir. Məsələn, bir
neçə sürücünün daxil olduğu hallarda ən yüksək risk əmsalına malik
şəxsin göstəricisi əsas götürülür. Hüquqi şəxslər üçün isə, taksi
fəaliyyəti istisna olmaqla, baza əmsal sabit saxlanılır. Taksi
seqmentində isə risklərin yüksək olması nəzərə alınaraq daha sərt
yanaşma tətbiq olunur.
Bu dəyişikliklər sığorta bazarında fərdiləşdirilmiş tarif
modelinə keçidin əsasını qoyur və uzunmüddətli perspektivdə
zərərliliyin azaldılmasına xidmət edir. Eyni zamanda, bu model daha
şəffaf və ədalətli qiymət formalaşmasına şərait yaradır.
Maliyyə dayanıqlılığı baxımından sektor ümumilikdə stabil
görünür. Aktivlərin 2,14 milyard manata çatması və likvidlik
əmsalının 325% səviyyəsində olması sığortaçıların qısamüddətli
öhdəlikləri qarşılamaq qabiliyyətinin yüksək olduğunu təsdiqləyir.
Eyni zamanda kapitalın tələb olunan səviyyəni əhəmiyyətli dərəcədə
üstələməsi prudensial dayanıqlığın qorunduğunu göstərir. Bununla
yanaşı, sektorun gəlirliliyi müəyyən təzyiqlərlə üzləşir. Xalis
mənfəətin azalması və investisiya portfelinin kiçilməsi sığorta
şirkətlərinin gəlir mənbələrinin məhdudlaşdığını göstərir. Dövlət
qiymətli kağızlarının emissiyasının azalması fonunda şirkətlərin
alternativ investisiya alətlərinə, xüsusilə repo bazarına yönəlməsi
yeni risk və imkanlar yaradır.
2026-cı ildə baş verən institusional dəyişikliklər də bazarın
transformasiya mərhələsində olduğunu əks etdirir. Məsələn,
“AtaSığorta”nın lisenziyasının ləğvi və onun portfelinin “Atəşgah”
Sığorta Şirkətinə ötürülməsi sektorun təmizlənməsi və
konsolidasiyası prosesinin davam etdiyini özündə ehtiva edir.
Tənzimləyici orqan bu prosesin maliyyə sabitliyinə təsir etmədiyini
vurğulayır. Lakin istənilən halda bu kimi hadisələr bazarda
risklərin idarə olunmasının əhəmiyyətini bir daha ön plana
çıxarır.
Gələcəyə baxdıqda, Azərbaycanın sığorta sektorunu bir neçə əsas
istiqamət formalaşdıracaq. İlk növbədə, icbari sığorta növlərinin
genişləndirilməsi, xüsusilə fərdi qəza və daşınmaz əmlak sığortası
sahəsində planlaşdırılan islahatlar bazarın həcmini artıracaq.
Aqrar sığorta sistemində mərkəzləşdirilmiş infrastrukturun
yaradılması isə regionlarda sığorta xidmətlərinin əlçatanlığını
genişləndirə bilər. Digər mühüm istiqamət rəqəmsallaşma və
fərdiləşdirilmiş tariflərin tətbiqidir. Sığorta tarixçəsinə
əsaslanan qiymət mexanizmləri risklərin daha dəqiq
qiymətləndirilməsinə imkan verəcək. Bu isə həm ədalətli qiymət
formalaşmasına, həm də zərərliliyin optimallaşdırılmasına şərait
yaradacaq.
Nəhayət, sektorun uzunmüddətli inkişafı üçün əsas çağırışlardan
biri investisiya imkanlarının genişləndirilməsi və kapital
bazarlarının dərinləşdirilməsidir. Sığorta şirkətləri institusional
investor kimi daha aktiv rol oynadıqca onların həm daxili
iqtisadiyyata təsiri artacaq, həm də öz maliyyə dayanıqlılığı
möhkəmlənəcək.
Ümumilikdə, Azərbaycanın sığorta sektoru artıq ilkin inkişaf
mərhələsini geridə qoyaraq daha kompleks və çoxşaxəli bir mərhələyə
daxil olub. Mövcud makroiqtisadi şərait, tənzimləyici islahatlar və
bazar iştirakçılarının davranışı bu sektorun yaxın illərdə daha da
genişlənəcəyini və iqtisadiyyatın mühüm dayaqlarından birinə
çevriləcəyini göstərir.
