Bakı. Trend:
Ermənistanın sabiq prezidenti Robert Koçaryanın son
müsahibəsində səsləndirdiyi fikirlər regionun yaxın tarixini
yenidən gündəmə gətirib. O, hakimiyyətdə olduqları təqdirdə,
2020-ci ildə müharibənin baş verməyəcəyini iddia edib və həmin
dövrdə guya sülh mühitinin mövcud olduğunu vurğulayıb.
Lakin bu yanaşma həm tarixi faktlarla, həm də uzun illər
formalaşmış siyasi reallıqlarla ziddiyyət təşkil edir. Əsas məqam
ondan ibarətdir ki, baş verənlər təsadüfi qərarların deyil, uzun
müddət formalaşdırılmış və ardıcıl şəkildə həyata keçirilən siyasi
yanaşmanın nəticəsi idi.
Müharibənin memarları: məsuliyyət kimə
düşür?
Koçaryanın özünü məsuliyyətdən kənar göstərmək cəhdləri onun
siyasi keçmişi ilə uzlaşmır. O, uzun illər davam edən münaqişənin
əsas ideoloqlarından biri kimi tanınır və bu prosesdə minlərlə
insanın həyatına son qoyulmasına səbəb olan qərarların
müəlliflərindən sayılır. Onun siyasi davamçısı Serj Sarkisyan da
eyni xətti davam etdirərək regionda gərginliyin dərinləşməsində
mühüm rol oynayıb. Bu baxımdan, baş verən faciələrin məsuliyyəti
təkcə bir şəxsin deyil, həmin siyasi tandemə aid edilir.
Digər tərəfdən, Koçaryanın arxasında dayanan qüvvələr və onun
aldığı dəstək mənbələri də uzun illərdir, müzakirə mövzusudur. Bu
faktorlar Ermənistanın daxili və xarici siyasət kursunun
formalaşmasına ciddi təsir göstərib və regionda sabitliyin
pozulmasına xidmət edib.
İrticaçı sistemin qurulması və nəticələri
Koçaryan-Sarkisyan tandemi tərəfindən yaradılmış idarəetmə
modeli diktatura elementləri, işğalçılıq siyasəti və radikal
yanaşmalar üzərində qurulmuşdu. Bu sistem hərbi xunta xarakteri
daşıyaraq yalnız işğal edilmiş ərazilərin saxlanılması ilə
kifayətlənmirdi, eyni zamanda daha geniş ekspansionist planları
hədəfləyirdi.
Nəticədə yüz minlərlə azərbaycanlı doğma torpaqlarından didərgin
düşdü, on minlərlə mülki şəxs həyatını itirdi. Lakin bu siyasət
təkcə Azərbaycana qarşı deyil, Ermənistan cəmiyyətinə də ağır zərbə
vurdu. İqtisadi gerilik, siyasi təcrid və sosial problemlər bu
sistemin birbaşa nəticəsi oldu.
44 günlük müharibə: sistemə qarşı mübarizə
2020-ci ildə baş verən 44 günlük müharibə yalnız konkret siyasi
rəhbərliyə qarşı deyil, bütövlükdə həmin irticaçı və işğalçı
sistemə yönəlmişdi. Bu müharibə regionda uzun illər davam edən
qeyri-sabitliyin aradan qaldırılması və yeni təhlükəsizlik
arxitekturasının qurulması məqsədi daşıyırdı.
Prezident İlham Əliyev dəfələrlə çıxışlarında məhz
Koçaryan-Sarkisyan modelinin məğlub edildiyini vurğulayıb. Bu
yanaşma göstərir ki, əldə olunan nəticə təkcə hərbi qələbə deyil,
həm də regionda köhnə və destruktiv siyasi yanaşmanın
iflasıdır.
“Sülh” anlayışının təhrif edilməsi
Koçaryanın “sülh” kimi təqdim etməyə çalışdığı dövr əslində
işğal reallığı ilə müşayiət olunurdu. Başqa bir dövlətin ərazisinin
20 faizinin nəzarətdə saxlanılması və yeni işğal planlarının
qurulması heç bir halda sülh kimi qiymətləndirilə bilməz. Belə
yanaşma yalnız reallıqdan uzaq və qeyri-obyektiv təsəvvürlərin
məhsulu kimi dəyərləndirilir.
Revanşizm təhlükəsi və regional
təhlükəsizlik
Mövcud şəraitdə ən ciddi risklərdən biri revanşist qüvvələrin
yenidən fəallaşması ehtimalıdır. Koçaryan, Sarkisyan və Samvel
Karapetyan kimi şəxslərin yenidən hakimiyyətə qayıtmaq cəhdləri
regionda əldə olunmuş sabitliyi təhlükə altına ala bilər. Lakin bu
cür ssenarinin reallaşmasına imkan verilməyəcəyi açıq şəkildə bəyan
olunub.
Azərbaycan bu məsələdə prinsipial mövqe sərgiləyərək, regional
təhlükəsizliyin qorunması və sülh prosesinin davam etdirilməsi üçün
bütün vasitələrə malik olduğunu bildirir. Əgər belə bir təhlükə
yaranarsa, preventiv addımların atılması hüququnun saxlanıldığı da
ən yüksək səviyyədə qeyd edilib. Bu, həm siyasi iradənin, həm də
hərbi potensialın kifayət qədər olduğunu göstərir.
Hüquqi məsuliyyət və mümkün ssenarilər
Eyni zamanda, keçmişdə törədilmiş cinayətlərə görə hüquqi
məsuliyyət məsələsi də gündəmdə qalır. Zərurət yaranarsa,
Koçaryanın da digər məsul şəxslər kimi məhkəmə qarşısına
çıxarılması və layiqli cəza alması ehtimalı istisna edilmir. Bu
yanaşma beynəlxalq hüquq və ədalət prinsiplərinə uyğun olaraq
qiymətləndirilir.
Ermənistan cəmiyyətinə çağırış
Mövcud vəziyyət Ermənistan cəmiyyəti üçün də ciddi düşünmək
imkanı yaradır. Uzun illər davam edən münaqişənin nəticələri
göstərdi ki, aqressiv siyasət heç bir xalqa fayda gətirmir. Bu
baxımdan, sülh, sabitlik, təhlükəsizlik, ticarət və inkişaf
imkanlarının dəyərinin düzgün qiymətləndirilməsi vacibdir.
Keçmişin təkrarlanmasına yol yoxdur
Tarixi təcrübə sübut edir ki, 1988–1990-cı illərin
reallıqlarının yenidən təkrarlanması nə mümkün, nə də məqbul
ssenaridir. Azərbaycan bu cür proseslərin qarşısını almaqda
qətiyyətlidir və regionda destruktiv qüvvələrin güclənməsinə imkan
verməyəcəyini açıq şəkildə bəyan edir.
Nəticə etibarilə, Koçaryanın səsləndirdiyi fikirlər reallıqdan
daha çox siyasi manipulyasiya təsiri bağışlayır. Regionda davamlı
sülhün təmin olunması isə yalnız keçmiş səhvlərdən nəticə çıxarmaq
və yeni, konstruktiv yanaşmalar formalaşdırmaqla mümkündür.
