Bakı. Trend:
Qlobal təhlükəsizlik sistemi İkinci Dünya müharibəsindən sonra
ən ciddi transformasiya mərhələsinə daxil olub. Müasir dünyada
müharibələr artıq klassik anlayışlarla izah edilmir. Ənənəvi cəbhə
xətləri, genişmiqyaslı tank döyüşləri və formal müharibə elanları
tədricən tarixə çevrilir. Onların yerini isə hibrid, texnoloji və
çoxqatlı qarşıdurmalar alır.
Bu yeni modeldə həlledici rol yalnız silahlı qüvvələrə deyil,
eyni zamanda məlumatlara, alqoritmlərə, peyk sistemlərinə, iqtisadi
sanksiyalara, kiberməkana və informasiya manipulyasiyalarına
məxsusdur. Müasir münaqişələr göstərir ki, dövlətə qarşı təzyiq
yaratmaq üçün artıq birbaşa hərbi müdaxilə əsas vasitə deyil.
Maliyyə sistemlərinin iflic edilməsi, kritik infrastruktura
kiberhücumlar, informasiya məkanında təsir əməliyyatları və
texnoloji asılılıqlar da strateji silaha çevrilib.
Ukrayna müharibəsi, Yaxın Şərqdəki qarşıdurmalar və Tayvan
ətrafında artan gərginlik sübut edir ki, müasir təhlükəsizlik
anlayışı yalnız hərbi güclə məhdudlaşmır. Dövlətlər paralel şəkildə
iqtisadi, texnoloji və informasiya sahələrində də rəqabət
aparırlar. Sülh və müharibə arasındakı sərhədlər isə getdikcə daha
da qeyri-müəyyən xarakter alır.
Yeni dövr müharibələrinin ən mühüm xüsusiyyətlərindən biri
onların hibrid xarakter daşımasıdır. Bu qarşıdurmalar hərbi
əməliyyatlarla yanaşı iqtisadi təzyiq, informasiya manipulyasiyası,
texnoloji məhdudiyyətlər və diplomatik təsir vasitələrinin
kombinasiyası üzərində qurulur. Sanksiyalar, ticarət müharibələri,
texnologiya ixracına qoyulan məhdudiyyətlər və rəqəmsal
platformalar üzərində nəzarət artıq beynəlxalq siyasətin əsas
alətlərindən birinə çevrilib.
Müasir döyüş meydanının simvoluna çevrilən əsas
texnologiyalardan biri isə pilotsuz sistemlərdir. Dronların geniş
tətbiqi müharibələrin xarakterini kökündən dəyişdirib. Əvvəllər
yalnız böyük dövlətlərin malik olduğu yüksək dəqiqlikli imkanlar
artıq nisbətən ucuz pilotsuz vasitələr vasitəsilə əldə olunur. Son
illərin təcrübəsi göstərir ki, FPV dronlar (First-Person View —
“birinci şəxs baxışı” texnologiyasıdır), kəşfiyyat aparatları və
yarı-avtonom platformalar müasir orduların ayrılmaz hissəsinə
çevrilib.
Artıq hərbi üstünlük yalnız canlı qüvvə və silah sayıyla müəyyən
olunmur. İnformasiya emalının sürəti, peyk kəşfiyyatı, real vaxt
koordinasiyası və rəqəmsal idarəetmə sistemlərinin inteqrasiyası
həlledici amilə çevrilir. Müharibə tədricən texnoloji yarış
formasını alır.
Bu transformasiyanın növbəti mərhələsi süni intellekt və
alqoritmik idarəetmə sistemləridir. Süni intellekt artıq kəşfiyyat
məlumatlarının təhlili, hədəflərin müəyyən edilməsi, qərarların
dəstəklənməsi və pilotsuz platformaların idarə olunmasında istifadə
edilir. Gələcəkdə insan iştirakı minimuma endirilmiş daha avtonom
döyüş sistemlərinin meydana çıxacağı ehtimal olunur.
Məhz buna görə bir çox ekspertlər texnoloji rəqabətin miqyasını
XX əsrin nüvə yarışına bənzədirlər, lakin burada əsas fərq
texnologiyaların daha sürətlə yayılması və beynəlxalq nəzarətin
xeyli çətin olmasıdır.
Müasir münaqişələrin əsas istiqamətlərindən biri də
kiberməkandır. Dövlətlərin bank sistemi, enerji infrastrukturu,
kommunikasiya şəbəkələri və logistika platformaları rəqəmsal
sistemlərdən kritik şəkildə asılıdır. Bu isə kiberməkanı tamhüquqlu
döyüş meydanına çevirib. Kiberhücumlar artıq ənənəvi hərbi
zərbələrlə müqayisə oluna biləcək nəticələr yarada bilir.
Kibermüharibənin ən mürəkkəb tərəfi isə hücum mənbəyinin müəyyən
edilməsinin çətinliyidir. Bu amil beynəlxalq cavab mexanizmlərini
və çəkindirmə siyasətini daha mürəkkəb edir. Üstəlik,
kiberəməliyyatlar formal sərhəd pozuntusu olmadan ciddi zərər
vurmağa imkan yaradır.
İnformasiya məkanı da müasir qarşıdurmaların əsas cəbhələrindən
birinə çevrilib. Sosial şəbəkələr, rəqəmsal platformalar və
informasiya alqoritmləri ictimai rəyə, siyasi proseslərə və
beynəlxalq imicə birbaşa təsir göstərir. Dövlətlər artıq yalnız
döyüş meydanında deyil, informasiya mühitində də üstünlük qazanmağa
çalışırlar.
Bu səbəbdən media strategiyası, rəqəmsal narrativlərin
formalaşdırılması və ictimai rəyin idarə olunması təhlükəsizlik
siyasətinin vacib hissəsinə çevrilib. Müasir müharibələrdə
informasiya üstünlüyü bəzən hərbi üstünlük qədər əhəmiyyətli hesab
olunur.
Eyni zamanda iqtisadi alətlərin rolu da ciddi şəkildə artır.
Maliyyə sanksiyaları, texnologiya embarqoları, təchizat
zəncirlərinə nəzarət və iqtisadi blokadalar beynəlxalq təzyiqin
əsas mexanizmləri sırasındadır. Xüsusilə yarımkeçiricilər, süni
intellekt və yüksək texnologiyalar uğrunda rəqabət qlobal güc
balansını müəyyən edən əsas istiqamətlərdən birinə çevrilib.
Mikroçiplər, peyk sistemləri, məlumat mərkəzləri və rəqəmsal
platformalar üzərində nəzarət artıq enerji resursları qədər
strateji əhəmiyyət daşıyır. Dövlətlər rəqəmsal suverenliklərini
gücləndirməyə, texnoloji asılılığı azaltmağa və öz milli texnoloji
ekosistemlərini formalaşdırmağa çalışırlar.
Lakin texnoloji asılılığın artması yeni riskləri də özü ilə
gətirir. Alqoritm səhvləri, genişmiqyaslı kiberhücumlar və ya peyk
sistemlərində nasazlıqlar qlobal böhranlara səbəb ola bilər. Yüksək
qarşılıqlı bağlılıq şəraitində lokal problemlər qısa müddətdə
beynəlxalq təhlükəyə çevrilə bilir.
Yeni dövr müharibələrinin əsas fərqi onların başlanğıc və
sonunun aydın olmamasıdır. Qarşıdurma artıq fövqəladə vəziyyət
deyil, beynəlxalq sistemin daimi elementinə çevrilir. Dövlətlər
eyni vaxtda hərbi, iqtisadi, texnoloji və informasiya sahələrində
rəqabət aparırlar. Belə şəraitdə təhlükəsizlik yalnız hərbi güclə
deyil, həm də texnoloji dayanıqlılıq, rəqəmsal müstəqillik və
sürətli adaptasiya qabiliyyəti ilə müəyyən olunur.
Beləliklə, müasir müharibə anlayışı ənənəvi döyüş meydanının
sərhədlərini çoxdan aşıb. Bu gün qarşıdurmalar iqtisadiyyatı,
texnologiyanı, informasiya məkanını və qlobal rəqəmsal şəbəkələri
əhatə edir. Yeni reallıqda əsas üstünlük yalnız gücə deyil,
mürəkkəb sistemləri idarə etmək bacarığına məxsusdur.
Azərbaycanın Vətən müharibəsi isə bir sıra müasir
qarşıdurmalardan fərqli olaraq, beynəlxalq hüquqa əsaslanan və
ərazi bütövlüyünün bərpasına yönəlmiş mübarizə nümunəsi kimi
qiymətləndirilir. Bu müharibə təkcə hərbi deyil, həm də siyasi,
diplomatik və texnoloji baxımdan yeni dövrün xarakterini əks
etdirən mühüm təcrübə oldu. Əsl müharibə adlandırılan, mənəvi
tarazlıqdan ilhamlanan, Uca Yaradanın rizasıilə, ailə və cəmiyyətin
razılığı ilə həyata keçirilən nümunəni Azərbaycan nümayiş
etdirmişdir. Vicdan əzabı çəkmədən demək lazımdır ki, Qarabağ
müharibəsi ədalətli və mənəvi baxımdan haqlıdır, bu gün dünyada
müşahidə etdiyimiz mənzərədən fərqli olaraq.
