Bakı.Trend:
Azərbaycan və Ermənistan arasında münasibətlərdə dönüş nöqtəsi
olan tarixi Vaşinqton sammitindən bir il sonra Bakı və İrəvan daha
bir simvolik əhəmiyyətli addım atıblar — iki ölkənin liderləri
telefon danışığı aparıblar. Məhz sammitin ildönümündə bu telefon
danışığının baş tutması protokol çərçivəsindən kənara çıxan
əhəmiyyət daşıyır: tərəflər əldə olunmuş sülhü siyasi razılaşmadan
dayanıqlı qonşuluq, iqtisadi və nəqliyyat əlaqələri sisteminə
keçirməyin yolları barədə faktiki olaraq ortaq anlayış
müəyyənləşdiriblər.
2025-ci il avqustun 8-də ABŞ Prezidenti Donald Trampın dəstəyi
ilə Vaşinqtonda Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev və Ermənistanın
Baş naziri Nikol Paşinyan arasında keçirilən görüş iki ölkə
arasında münasibətlərdə yeni mərhələnin başlanğıcını qoydu. Bir il
sonra isə telefon danışığının gündəliyi özü regiondakı reallığın nə
dərəcədə dəyişdiyini göstərir.
Tərəflər Vaşinqton sammitinin və sülh sazişi mətninin
paraflanmasının birinci ildönümünü müzakirə edib, həmçinin yeni
reallığın praktiki üstünlüklərini — ticarət-iqtisadi əlaqələrin
inkişafını, Azərbaycan neft məhsullarının Ermənistana ixracını,
yüklərin Azərbaycan ərazisindən tranzitini və TRIPP marşrutunun
həyata keçirilməsini vurğulayıblar.
Bu, sülh diplomatiyasından sülh iqtisadiyyatına mühüm keçiddir.
Əgər razılaşmalar münaqişənin dayandırılması üçün siyasi zəmin
yaradırsa, ticarət, tranzit, infrastruktur və qarşılıqlı bağlılıq
bu zəmini gündəlik reallığa çevirir, əməkdaşlığı daha sərfəli,
qarşıdurmaya qayıdışı isə getdikcə daha az rasional edir.
Məhz bu kontekstdə liderlərin Vaşinqton görüşündən bir il sonra
telefon danışığını bir növ siyasi “saatların sinxronlaşdırılması”
kimi nəzərdən keçirmək olar. Söhbət artıq sülhün zəruriliyi
faktının özünün razılaşdırılmasından deyil, onun möhkəmləndirilməsi
və praktiki məzmunla zənginləşdirilməsi istiqamətində atılacaq
növbəti addımların sinxronlaşdırılmasından gedir.
Pilyar Milli Universitetinin (FCAyDR, Paraqvay) fəxri elmi
işçisi və ABŞ-nin Viskonsin ştatında “Azerbaijan-USA Economic and
Education Council”un direktoru Piter Marko Teys Trend-ə verdiyi müsahibədə bildirib ki,
liderlərin telefon danışığı iki ölkə arasında mehriban qonşuluq
münasibətləri qurmaq istəyinin həqiqi təzahürüdür.
Ötən il Ağ Evdə keçirilmiş görüşün əhəmiyyətindən danışan
ekspert qeyd edib ki, Vaşinqton Bəyannaməsi Ermənistan və
Azərbaycan arasında sülhə və rifaha gedən yolda böyük addım
olub.
“Bu baxımdan Prezident Trampın rolu da mühüm əhəmiyyət daşıyır.
2025-ci il avqustun 8-i Cənubi Qafqazın gələcəyini əbədi olaraq
dəyişdi. Bu gün gündəliyin mərkəzində artıq münaqişənin özü ilə
bağlı məsələlərin deyil, sülhdən necə istifadə edilməsinin
dayanması çox əlamətdardır. Bu, prinsipial dəyişiklikdir. Sülh
danışıqlar prosesinin son nöqtəsi deyil, nəqliyyat marşrutlarının,
ticarətin, enerji əlaqələrinin və yeni iqtisadi imkanların inkişafı
üçün platformaya çevrilir. Bu mənada Vaşinqton sammitinin ildönümü
və liderlərin telefon danışığı daha geniş siyasi məna daşıyır. Bir
il əvvəl əsas məsələ onilliklər davam edən münaqişədən sonra tarixi
dönüşə nail olmaq idi. Bu gün isə məsələ Bakı və İrəvanın öz
fəaliyyətlərini nə dərəcədə ardıcıl şəkildə sinxronlaşdıra və bu
dönüşü dayanıqlı regional arxitekturaya çevirə biləcəyindən
ibarətdir”, – deyə o bildirib.
Bununla yanaşı, ekspertin sözlərinə görə, hazırda region birbaşa
iqtisadi nəticələr doğuran son dərəcə intensiv və gözlənilməz
geosiyasi proseslərin təsiri altındadır. Onun qiymətləndirməsinə
görə, bu fonda Azərbaycan və Ermənistan arasında sülh sazişi yeni
etimad və mehriban qonşuluq münasibətləri üçün əsas
formalaşdırır.
Teys TRIPP-i ikitərəfli əməkdaşlığın ən mühüm elementlərindən
biri kimi ayrıca vurğulayıb. Onun sözlərinə görə, ABŞ-nin
vasitəçiliyi Bakı və İrəvanın etimadı möhkəmləndirmək və
uzunmüddətli sülh barədə razılaşmaları ardıcıl şəkildə həyata
keçirmək imkanı əldə etdiyi yeni siyasi mühit yaradıb.
Ekspert həmçinin ticarət, kənd təsərrüfatı və birgə iqtisadi
layihələrin həyata keçirilməsi sahələrində gələcək əməkdaşlıq
potensialını qeyd edib. Onun qiymətləndirməsinə görə, məhz bu
istiqamətlər iki ölkənin tədricən münaqişənin formalaşdırdığı
münasibətlərdən qarşılıqlı faydaya əsaslanan münasibətlərə
keçməsinə imkan verir.
“Energetika, logistika və quru nəqliyyat dəhlizləri,
metallurgiya və kənd təsərrüfatı regional əməkdaşlığın əsas
istiqamətlərindən biridir və Vaşinqton Bakı və İrəvanla qarşılıqlı
fəaliyyətdə bu sahələrin inkişafına böyük diqqət yetirir”, – deyə
Teys əlavə edib.
Beləliklə, əgər Vaşinqton tərəflərin yeni siyasi kursu
müəyyənləşdirdiyi məqam idisə, liderlərin hazırkı təması növbəti
mərhələni — hərəkətin tempi və istiqamətinin razılaşdırılmasını
nümayiş etdirir. İndiki halda söhbət sadəcə mövqelərin
mübadiləsindən deyil, sülh prosesinin sinxron şəkildə inkişaf
etdiyi və tədricən praktiki məzmun qazandığı gələcək kursun
razılaşdırılmasından gedir.
Məhz buna görə də hazırkı telefon danışığının əhəmiyyəti onun
birbaşa gündəliyinin hüdudlarından kənara çıxır. Vaşinqtondan bir
il sonra Bakı və İrəvan artıq başqa koordinatlar sistemində yer
alır— onlar münaqişənin idarə olunmasından sülh prosesinin idarə
edilməsinə keçirlər. Bu prosesin dayanıqlılığı isə yalnız siyasi
bəyanatlarla deyil, sülhün iki ölkənin ticarətinə, nəqliyyatına,
iqtisadiyyatına və gündəlik münasibətlərinə nə dərəcədə dərindən
nüfuz edəcəyi ilə müəyyən olunacaq.
