Bakı.Trend:
Orta Dəhliz yalnız nəqliyyat marşrutu yox, həm də iqtisadi
dəhlizə çevrilməlidir.
Bu fikir PMCG konsaltinq şirkətinin prezidenti Aleksi
Alekişvilinin məqaləsində yer alıb.
Onun sözlərinə görə, Orta Dəhliz (Transxəzər Beynəlxalq
Nəqliyyat Marşrutu) Avropa ilə Asiya arasında sadəcə alternativ
yükdaşıma marşrutu deyil, həm də investisiyaları, sənaye inkişafını
və regionun qlobal təchizat zəncirlərinə inteqrasiyasını
stimullaşdıran tamhüquqlu iqtisadi dəhlizə çevrilmək potensialına
malikdir.
“Orta Dəhlizin əhəmiyyətinin sürətlə artması COVID-19
pandemiyasının nəticələri, ənənəvi logistika zəncirlərinin
pozulması və Rusiyanın Ukraynaya qarşı müharibəsi də daxil olmaqla
dərin geosiyasi və iqtisadi dəyişikliklərlə bağlıdır. Bu amillər
Avropa ilə Asiyanı Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Asiya vasitəsilə
birləşdirən alternativ marşruta marağı əhəmiyyətli dərəcədə
artırıb.
Asiya ölkələrinin payına dünya ixracının təxminən 30-35 faizi,
Avropanın payına isə qlobal idxalın 35-40 faizi düşür. Onilliklər
ərzində bu regionlar arasında ticarət əsasən Süveyş kanalı və Şimal
marşrutu vasitəsilə həyata keçirilsə də, geosiyasi risklərin
artması dövlətləri və biznesi daha dayanıqlı logistika həlləri
axtarmağa vadar edib”, – məqalədə qeyd olunur.
Müəllif vurğulayır ki, bu gün əsas məsələ tranzit həcmlərinin
artırılması deyil, marşrutun iqtisadi dəhlizə çevrilməsi
bacarığıdır.
“Nəqliyyat dəhlizləri malların daşınmasını təmin edir, iqtisadi
dəhlizlər isə əlavə dəyər yaradır. Onlar investisiyaları cəlb edir,
sənaye inkişafını stimullaşdırır, qlobal təchizat zəncirlərinə
inteqrasiyanı təşviq edir və yeni iş yerləri yaradır.
Region artıq müsbət dinamika nümayiş etdirir. Son on ildə
Mərkəzi Asiya ölkələri arasında ticarət əhəmiyyətli dərəcədə artıb,
regionun Çin, Türkiyə, Cənubi Qafqaz və Avropa İttifaqı ilə
iqtisadi əlaqələri isə möhkəmlənməkdə davam edir.
Bununla belə, Orta Dəhlizin potensialı hələ də tam reallaşmayıb.
2023-cü ildə Avropa İttifaqı ilə Çin arasında ticarətin həcminin
cəmi təxminən 1 faizi, dəyərinin isə təxminən 5 faizi bu marşrutun
payına düşüb. Onun buraxıcılıq qabiliyyəti isə Şimal marşrutunun
imkanlarının 10 faizindən də azdır.
Eyni zamanda, Dünya Bankının proqnozlarına əsasən, əməliyyat və
tənzimləyici maneələr aradan qaldırılacağı təqdirdə, 2040-cı ilədək
Orta Dəhliz üzrə ticarət dövriyyəsi 4,5 dəfə arta bilər”, – o
bildirib.
A.Alekişvili hesab edir ki, təkcə infrastrukturun qurulması
layihənin uğurunu təmin etməyəcək. O, əsas maneələr sırasında
marşrut boyunca yerləşən ölkələrdə gömrük prosedurları, ticarət
rejimləri və normativ-hüquqi bazalar arasındakı fərqləri göstərir.
Bundan əlavə, dəhliz boyunca yerləşən səkkiz ölkədən yalnız beşi
Ümumdünya Ticarət Təşkilatının üzvüdür ki, bu da müəllifin
fikrincə, tam vahid ticarət sistemindən danışmağa imkan vermir.
“Digər geniş yayılmış yanlış yanaşma Orta Dəhlizin ayrı-ayrı
ölkələrin layihəsi kimi qəbul edilməsidir. Dəhlizin rəqabət
qabiliyyəti onun ən zəif həlqəsinin gücü ilə müəyyən olunur.
Marşrutun səmərəliliyi ölkələr, limanlar, dəmir yolları,
sərhəd-keçid məntəqələri, logistika operatorları və dövlət
institutları da daxil olmaqla bütün iştirakçıların əlaqələndirilmiş
fəaliyyətindən asılıdır.
Orta Dəhlizin dayanıqlı inkişafı özəl sektorun fəal iştirakı
olmadan mümkün deyil. Dövlət investisiyaları ilə yanaşı, logistika
xidmətləri bazarında rəqabətin inkişafı, ticarətin
maliyyələşdirilməsi, sığorta alətləri və müasir kommersiya
mexanizmlərinə çıxış da zəruridir.
Orta Dəhlizin əhəmiyyəti onun keçdiyi ölkələrin maraqlarından
xeyli genişdir. Təchizat zəncirlərinin təhlükəsizliyinin qlobal
iqtisadiyyatın əsas amillərindən birinə çevrildiyi dövrdə bu
marşrut Avropa və Asiya arasında daha şaxələndirilmiş, dayanıqlı və
geosiyasi baxımdan balanslaşdırılmış əlaqə təmin edə bilər.
Orta Dəhliz ətrafında yaranmış bugünkü təkan nadir imkan
yaradır. İndi infrastrukturun tikintisindən səmərəli institutların
formalaşdırılmasına, tənzimləmələrin uyğunlaşdırılmasına və
regional əməkdaşlığın dərinləşdirilməsinə keçmək lazımdır. Yalnız
bu halda Orta Dəhliz tranzit marşrutundan Avrasiyanın uzunmüddətli
rifahını təmin edən tamhüquqlu iqtisadi dəhlizə çevrilə bilər”, –
deyə müəllif yekunlaşdırıb.
Xatırladaq ki, bundan əvvəl PMCG nümayəndələri Trend-ə
verdikləri özəl müsahibədə bildirmişdilər ki, Azərbaycan Orta
Dəhlizdə əsas strateji mövqelərdən birini təkcə əlverişli coğrafi
mövqeyi sayəsində deyil, həm də regional koordinasiyada artan rolu,
dəmir yolu əlaqəliliyinin inkişafı və Cənubi Qafqazda sabitliyin
möhkəmləndirilməsinə verdiyi töhfə hesabına tutur.
Şirkətdə qeyd edilib ki, Mərkəzi Asiyanı Cənubi Qafqaz, oradan
isə Avropa ilə birləşdirən mühüm tranzit ölkə kimi Azərbaycan
Gürcüstanla birlikdə Xəzər və Qara dənizlər arasında dəniz və dəmir
yolu daşımalarının kəsişdiyi mühüm əhəmiyyətli qovşaq rolunu
oynayır.
“Bu kontekstdə Xəzərdəki Bakı Limanı ilə Gürcüstanın Qara dəniz
limanları, ilk növbədə Batumi və Poti arasında səmərəli əlaqə
xüsusi strateji əhəmiyyət kəsb edir. Bu limanlar Orta Dəhliz üzrə
Avropa bazarlarına yönələn yük axınları üçün əsas dəniz qapıları
rolunu oynayır və Bakı–Tbilisi–Qars dəmir yolu kimi quru
marşrutlarını tamamlayır. Azərbaycan və Ermənistan arasında
münasibətlərdə son dövrlərdə baş verən müsbət dəyişikliklər də
Cənubi Qafqazda uzunmüddətli sabitlik və nəqliyyat əlaqəliliyinin
perspektivlərini yaxşılaşdırır. Azərbaycanın regional əməkdaşlığın
təşviqində oynadığı konstruktiv rol Orta Dəhlizin dayanıqlı
inkişafı üçün mühüm amildir”, – PMCG-dən bildirilib.
Şirkətdə vurğulanıb ki, Ermənistan, Azərbaycan, Gürcüstan və
Türkiyə arasında sıx əməliyyat əməkdaşlığı buraxılış qabiliyyətinin
artırılması, logistika əməliyyatlarının sinxronlaşdırılması və
tranzit vaxtının azaldılmasının təməl daşı olaraq qalmaqdadır.
Xatırladaq ki, bundan əvvəl PMCG nümayəndələri Trend-ə verdikləri özəl
müsahibədə bildirmişdilər ki, Azərbaycan təkcə coğrafi mövqeyinə
görə deyil, həm də regional koordinasiyada artan rolu, dəmir yolu
əlaqələrinin inkişafı və Cənubi Qafqazda sabitliyin
möhkəmləndirilməsinə verdiyi töhfə sayəsində Orta Dəhlizdə əsas
strateji mövqelərdən birini tutur.
Şirkətdə qeyd ediblər ki, Mərkəzi Asiyanı Cənubi Qafqaz, daha
sonra isə Avropa ilə birləşdirən mühüm tranzit ölkəsi kimi
Azərbaycan Gürcüstanla birlikdə Xəzər və Qara dənizlər arasında
dəniz və dəmir yolu daşımalarının qovuşduğu kritik əhəmiyyətli
nəqliyyat qovşağı rolunu oynayır.
“Bu kontekstdə Xəzərdə yerləşən Bakı Limanı ilə Gürcüstanın Qara
dəniz limanları, ilk növbədə Batumi və Poti arasında səmərəli əlaqə
xüsusi strateji əhəmiyyət daşıyır. Həmin limanlar Avropa
bazarlarına yönələn Orta Dəhliz yük axınlarının əsas dəniz qapıları
olmaqla yanaşı, Bakı–Tbilisi–Qars dəmir yolu kimi quru
marşrutlarını tamamlayır. Azərbaycan və Ermənistan arasında
münasibətlərdə son dövrlərdə müşahidə olunan müsbət dəyişikliklər
də Cənubi Qafqazda uzunmüddətli sabitlik və nəqliyyat əlaqələrinin
inkişafı perspektivlərini yaxşılaşdırır. Azərbaycanın regional
əməkdaşlığın təşviqində oynadığı konstruktiv rol Orta Dəhlizin
dayanıqlı inkişafı üçün mühüm amildir”, – deyə PMCG-də
bildiriblər.
Şirkətdə vurğulanıb ki, Ermənistan, Azərbaycan, Gürcüstan və
Türkiyə arasında sıx əməliyyat əməkdaşlığı buraxıcılıq
qabiliyyətinin artırılması, logistika əməliyyatlarının
sinxronlaşdırılması və tranzit müddətinin azaldılmasının əsas şərti
olaraq qalır.
“Orta Dəhlizin buraxıcılıq qabiliyyətinin və təhlükəsizliyinin
artırılması multimodal daşımaların inkişafına və xüsusilə Xəzər ilə
Qara dənizlər arasındakı infrastrukturun daha da
modernləşdirilməsinə yönəlmiş səyləri tələb edir. Azərbaycanın
Gürcüstanın Qara dəniz limanları ilə əlaqəsini təmin edən dəmir
yolu infrastrukturuna, eləcə də liman infrastrukturunun inkişafına
əlavə investisiyalar zəruridir. Dəmir yolu yükdaşımalarında özəl
sektorun daha fəal iştirakı və dövlət müəssisələrində korporativ
idarəetmənin gücləndirilməsi də az əhəmiyyət kəsb etmir.
Ermənistan, Azərbaycan və Gürcüstanın nəqliyyat qurumları arasında
rəqəmsal platformalar və vahid prosedurlarla dəstəklənən daha dərin
koordinasiya dəhlizin fəaliyyətinin səmərəliliyini əhəmiyyətli
dərəcədə artıracaq”, – PMCG bildirib.
Qeyd olunub ki, Orta Dəhliz liman infrastrukturu, dəmir yolu
logistika mərkəzləri və təchizat zəncirində əlavə dəyər yaradan
xidmətlər sahəsinə xarici investisiyaların cəlb edilməsi üçün mühüm
imkanlar yaradır.
“Təchizat zəncirlərinin şaxələndirilməsinə yönəlmiş artan
beynəlxalq maraq, o cümlədən ABŞ-ın kritik minerallar sahəsində
təşəbbüsləri və Avropa İttifaqının qarşılıqlı əlaqələrin inkişafı
strategiyaları Azərbaycanın investisiya cəlbediciliyini daha da
artırır. PMCG texniki-iqtisadi əsaslandırmaların hazırlanması,
tənzimləyici siyasət islahatlarının dəstəklənməsi, institusional
potensialın gücləndirilməsi və beynəlxalq maliyyələşmənin səfərbər
edilməsinə yardım göstərməklə Orta Dəhlizin inkişafına dəstək
verməyi planlaşdırır. Şirkət həmçinin dəhlizin Xəzər və Qara dəniz
seqmentləri arasında daha sıx regional koordinasiyanın və kompleks
planlaşdırmanın təşviqinə çalışacaq”, – deyə PMCG-də əlavə
ediblər.
Qeyd edək ki, Orta Dəhliz regionun bir sıra ölkələrindən keçən,
Asiya ilə Avropanı birləşdirən nəqliyyat və ticarət marşrutudur.
Bu, ənənəvi Şimal və Cənub dəhlizlərinə alternativdir.
Marşrut Çindən başlayır və Qazaxıstan, Özbəkistan və
Türkmənistan kimi Mərkəzi Asiya ölkələrindən keçərək, Xəzər dənizi,
Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyədən keçərək Avropaya çatır. Orta
Dəhliz Asiyanın şərq bölgələrini, o cümlədən, Çini Avropa ilə
birləşdirən, daha uzun dəniz yollarından yan keçməklə quru yolu
təklif edir.
