Bakı. Trend:
26 Avqust – Laçın şəhəri günü tarixi ədalətin bərpasının və
Azərbaycanın quruculuq siyasətinin simvoluna çevrilib
Azərbaycanın tarixi şəhərləri sırasında Laçının xüsusi yeri var.
Bu şəhərin adı yalnız əsrarəngiz təbiəti, zəngin tarixi və mədəni
irsi ilə deyil, həm də Azərbaycanın son onilliklərdə keçdiyi
mürəkkəb yolun mühüm səhifələri ilə bağlıdır. Laçın işğalın
ağrılarını yaşayan, lakin Vətən müharibəsinin Zəfəri ilə azadlığına
qovuşan və bu gün sürətlə yenidən qurulan şəhərlərimizdəndir.
26 Avqust – Laçın şəhəri günü məhz bu baxımdan adi təqvim günü
deyil. Bu tarix Azərbaycan xalqının tarixi torpaqlarına
qayıdışının, dövlətimizin gücünün və Qarabağda həyata keçirilən
Böyük Qayıdış prosesinin mühüm simvollarından biridir.
Laçının şəhər kimi formalaşması ötən əsrin əvvəllərinə təsadüf
edir. 1923-cü ildə Abdallar kənd yaşayış məntəqəsinin adı Laçın
olaraq dəyişdirilib və yaşayış məntəqəsinə şəhər statusu verilib.
1930-cu il avqustun 8-də isə Laçın rayonu inzibati ərazi vahidi
kimi yaradılıb və rayonun inzibati mərkəzi Laçın şəhəri
müəyyənləşdirilib.
1835 kvadratkilometr ərazini əhatə edən Laçın rayonu təbii
sərvətləri, zəngin meşələri, yaylaqları, çayları və əlverişli
coğrafi mövqeyi ilə Azərbaycanın strateji əhəmiyyət daşıyan
bölgələrindən biridir.
Lakin Laçının coğrafi mövqeyi onu yalnız iqtisadi və təbii
potensialına görə deyil, hərbi-strateji baxımdan da mühüm əraziyə
çevirirdi.
Məhz bu səbəbdən Laçının işğalı Azərbaycanın ərazi bütövlüyünə
qarşı həyata keçirilən planın ən mühüm mərhələlərindən biri
idi.
1992-ci il mayın 18-də Laçın Ermənistan silahlı qüvvələri
tərəfindən işğal edildi. Bununla Azərbaycan ərazilərinin işğalı
prosesində sonrakı hadisələr üçün mühüm coğrafi bağlantı
yaradıldı.
Prezident İlham Əliyevin də dəfələrlə vurğuladığı kimi, Şuşa və
Laçının itirilməsi sonrakı faciələrin başlanğıcı oldu. Laçının
işğalı Ermənistanla keçmiş Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayəti arasında
coğrafi əlaqənin yaradılması baxımından xüsusi strateji əhəmiyyət
daşıyırdı.
İşğal nəticəsində rayonun əhalisi doğma torpaqlarından didərgin
salındı, yüzlərlə insan həlak oldu və itkin düşdü. Rayonun
sosial-iqtisadi infrastrukturu, təhsil, səhiyyə, mədəniyyət və
istehsal müəssisələri dağıdıldı və talan edildi.
Laçının tarixi-mədəni irsi də Ermənistanın vandalizm
siyasətindən ciddi zərər gördü. Onlarla dünya və yüzlərlə yerli
əhəmiyyətli tarixi abidə dağıdıldı, rayonun toponimləri
dəyişdirildi, təbii sərvətləri istismar edildi.
İşğal dövründə ərazidə qanunsuz məskunlaşdırma siyasətinin
aparılması isə beynəlxalq hüququn tələblərinin kobud şəkildə
pozulması ilə müşayiət olundu.
Beləliklə, Laçın yalnız işğal olunmuş Azərbaycan ərazisi
deyildi. O, həm də Azərbaycanın tarixi və mədəni irsinə, ərazi
bütövlüyünə və demoqrafik strukturuna qarşı həyata keçirilən
siyasətin qurbanına çevrilmişdi.
Laçının taleyini dəyişən əsas hadisə 2020-ci ildə baş verdi.
44 günlük Vətən müharibəsində Azərbaycanın qazandığı tarixi
Zəfər nəticəsində Ermənistan kapitulyasiya aktı xarakteri daşıyan
üçtərəfli bəyanatı imzalamağa məcbur oldu. Həmin sənədə əsasən,
2020-ci il dekabrın 1-də Laçın rayonu Azərbaycana qaytarıldı.
Lakin Laçın şəhərinin və Zabux, Sus kəndlərinin taleyi bir
müddət sonra həll edildi.
2022-ci il avqustun 26-da Azərbaycan Ordusu Laçın şəhərinə,
Zabux və Sus kəndlərinə daxil olaraq həmin ərazilərdə nəzarəti tam
təmin etdi.
Bu tarix sonradan xüsusi əhəmiyyət qazandı.
Prezident İlham Əliyevin 31 iyul 2023-cü il tarixli Sərəncamı
ilə işğaldan azad edilmiş ərazilərin şəhər günləri təsis edildi və
26 avqust Laçın şəhəri günü elan olundu.
Beləliklə, vaxtilə işğalın başladığı tarixlərin ağrısını yaşayan
Laçın bu gün azadlıq və qayıdış günü ilə xatırlanır.
Laçının azad edilməsindən sonra qarşıda duran əsas vəzifə yalnız
ərazi üzərində nəzarətin bərpası deyildi. Əsas məqsəd burada həyatı
yenidən canlandırmaq, insanların doğma yurdlarına qayıdışını təmin
etmək və Laçını müasir şəhərə çevirmək idi.
Bu istiqamətdə həyata keçirilən layihələrin miqyası göstərir ki,
Laçının bərpası yalnız yaşayış evlərinin tikilməsi ilə
məhdudlaşmır.
Şəhərin inkişafı üçün yeni Baş Plan hazırlanıb və 2040-cı ilədək
inkişaf perspektivləri müəyyənləşdirilib. “15 dəqiqəlik şəhər”
prinsipi əsasında planlaşdırılan Laçında yaşayış məhəllələri,
sosial obyektlər, məktəblər, xəstəxana, peşə təhsili müəssisələri,
mədəniyyət və turizm obyektlərinin yaradılması nəzərdə tutulur.
Prezident İlham Əliyevin Laçında görülən işləri
qiymətləndirərkən səsləndirdiyi fikirlər şəhərin gələcək simasını
aydın şəkildə ifadə edir:
Bu gün Laçının mənzərəsi artıq bu fikrin praktiki ifadəsinə
çevrilir.
Laçının yenidən qurulmasının mühüm xüsusiyyətlərindən biri
enerji siyasətidir.
Rayon Azərbaycanın işğaldan azad edilmiş ərazilərində yaşıl
enerji konsepsiyasının ən bariz tətbiq olunduğu məkanlardan birinə
çevrilir.
Laçında ümumilikdə 9 su elektrik stansiyasının fəaliyyət
göstərməsi planlaşdırılır. Bu stansiyaların ümumi gücü 65,5 MVt,
illik elektrik enerjisi istehsalı potensialı isə 194 milyon
kilovat-saatdır.
Güləbird Su Elektrik Stansiyasından başlayaraq “Mişni”,
“Alxaslı”, “Zabux”, “Qarıqışlaq”, “Aşağı Malıbəyli”, “Mirik”,
“Ağbulaq-1”, “Ağbulaq-2” və “Şeylanlı” kimi layihələrin
reallaşdırılması Laçının enerji potensialını əhəmiyyətli dərəcədə
artırıb.
2026-cı il iyulun 11-də Laçında üç yeni su elektrik
stansiyasının – “Ağbulaq-1”, “Ağbulaq-2” və “Şeylanlı” SES-lərinin
açılışı da bu siyasətin növbəti mərhələsi oldu.
Hazırda rayonun elektrik tələbatının 8-10 MVt təşkil edən
hissəsi tamamilə yaşıl enerji hesabına qarşılanır. Artıq qalan
enerji isə ölkənin enerji sisteminə ötürülür.
Bu, Laçının gələcək inkişaf modelinin yalnız iqtisadi deyil,
ekoloji baxımdan da müasir prinsiplər əsasında qurulduğunu
göstərir.
Laçının inkişafında yol-nəqliyyat infrastrukturu da mühüm rol
oynayır.
Kəlbəcər-Laçın avtomobil yolunun tikintisi regionun nəqliyyat
imkanlarını əhəmiyyətli dərəcədə genişləndirəcək. Uzunluğu 75,8
kilometr olan yeni yol mövcud marşrutdan 32,2 kilometr qısa
olacaq.
Yol üzərində 17 tunelin və 23 körpünün inşası isə mürəkkəb
relyefə malik bölgədə nəqliyyat əlaqələrinin daha sürətli və
təhlükəsiz təşkilinə imkan verəcək.
Laçının beynəlxalq əhəmiyyətini artıran əsas layihələrdən biri
isə Laçın Beynəlxalq Hava Limanıdır.
2021-ci ildə təməli qoyulan və 2025-ci il mayın 28-də istifadəyə
verilən hava limanı dəniz səviyyəsindən 1700 metr yüksəklikdə
yerləşir və Azərbaycanın ən yüksəkdə yerləşən hava limanıdır.
3000 metr uzunluğunda uçuş-enmə zolağı, müasir terminal
infrastrukturu və əlverişli coğrafi mövqeyi Laçın hava limanını
təkcə nəqliyyat deyil, həm də turizm baxımından strateji layihəyə
çevirir.
Hava limanının Laçın, Şuşa və Kəlbəcərə yaxınlığı gələcəkdə
Qarabağın turizm marşrutlarının genişləndirilməsi üçün də ciddi
imkanlar yaradır.
Laçında həyata keçirilən layihələrin regional xarakter
daşıdığını göstərən ən mühüm nümunələrdən biri “Həkəriçay” su
anbarıdır.
2026-cı il iyulun 11-də təməli qoyulan layihəyə əsasən Həkəri
çayı üzərində 100 milyon kubmetr tutuma malik su anbarı
yaradılacaq.
Layihənin əhəmiyyəti Laçınla məhdudlaşmır. Magistral boru kəməri
vasitəsilə Laçın, Qubadlı, Zəngilan, Cəbrayıl, Füzuli, Xocavənd və
Ağdam rayonlarında təxminən 700 min insanın keyfiyyətli içməli su
ilə təmin olunmasına imkan yaranacaq.
Beləliklə, Laçın yalnız özünün deyil, bütövlükdə Qarabağ və
Şərqi Zəngəzurun inkişafına xidmət edən mühüm infrastruktur
mərkəzinə çevrilir.
Laçının bərpası yalnız dövlət vəsaiti hesabına aparılan tikinti
layihələri ilə məhdudlaşmır. Burada yeni iqtisadi ekosistem
formalaşdırılır.
Laçın Aqro-Sənaye Parkında ümumilikdə 46 müəssisənin fəaliyyət
göstərməsi nəzərdə tutulur. Mebel, yeyinti, yüngül sənaye,
balıqçılıq və digər istiqamətlərdə müəssisələrin yaradılması rayon
iqtisadiyyatının şaxələndirilməsinə xidmət edir.
Mebel fabriki, prefabrik modul evlərin istehsalı müəssisəsi,
heyvan kəsimi məntəqəsi, ayaqqabı fabriki və tikiş fabriki artıq
yeni iqtisadi fəaliyyətin formalaşmasının nümunələridir.
Burada diqqət çəkən əsas məqam isə yaradılan iş yerlərinin
əhəmiyyətli hissəsinin məhz keçmiş məcburi köçkünlərin məşğulluğuna
xidmət etməsidir.
Çünki Böyük Qayıdış yalnız insanların evlərinə qaytarılması
demək deyil. Qayıdan insan üçün iş yeri, məktəb, səhiyyə, sosial
xidmət, mədəniyyət və istirahət imkanları da yaradılmalıdır.
Laçında həyata keçirilən siyasət məhz bu kompleks yanaşmanı
nümayiş etdirir.
Laçının təbii-coğrafi xüsusiyyətləri onun turizm potensialını da
xüsusi edir.
“”Laçın” İstirahət Kompleksi”nin yaradılması, Həkəri çayı
ətrafında bulvar, göl və istirahət zonalarının salınması, yeni
turizm obyektlərinin inşası şəhərin gələcəkdə Qarabağın əsas turizm
mərkəzlərindən birinə çevrilməsi üçün baza yaradır.
Təməli 2025-ci ildə qoyulan Laçın kanat yolu da bu konsepsiyanın
elementlərindən biridir.
Bununla yanaşı, “Hoçazfilm” yaradıcılıq studiyasının yaradılması
Laçının yalnız turizm deyil, kino və audiovizual sənaye baxımından
da yeni imkanlar qazanmasına şərait yaradır.
Bütün bu layihələrin mərkəzində isə bir məqsəd dayanır:
Laçınlının öz doğma yurduna qayıtması.
2023-cü il mayın 28-də Laçın şəhərinə ilk köçün başlanması Böyük
Qayıdışın mühüm mərhələlərindən biri oldu.
31 ildən sonra laçınlılar öz doğma şəhərlərinə qayıtmağa
başladılar.
2026-cı ilin iyulunadək Laçın şəhərinə 614 ailənin – 2264
nəfərin daimi məskunlaşması təmin edilib. Zabux kəndinə 217 ailə,
Sus kəndinə 59 ailə, Bəylik kəndinə isə 89 ailə köçürülüb.
Bu rəqəmlər sadəcə statistik göstəricilər deyil.
Hər bir ailənin qayıdışı 1990-cı illərdə pozulmuş həyatın
yenidən bərpası deməkdir. Hər yeni ev bir ailənin öz doğma
torpağında yenidən qurduğu həyatdır. Hər açılan məktəb, bağça və
müəssisə isə Laçının gələcəyinin formalaşmasıdır.
Zabux, Sus və Bəylik kəndlərində yaradılan müasir yaşayış və
sosial infrastruktur göstərir ki, Böyük Qayıdış yalnız keçmişin
bərpası deyil, gələcəyin qurulması üzərində aparılır.
Laçının 2025-ci ildə MDB-nin “Mədəniyyət paytaxtı” elan edilməsi
də şəhərin işğaldan sonrakı yeni statusunun göstəricilərindən biri
oldu.
Bu qərar Laçının yalnız Azərbaycan üçün deyil, region üçün də
mühüm mədəniyyət məkanı kimi potensialını nümayiş etdirdi.
Nizami Gəncəvi, Qarabağ mədəniyyəti, folklor, musiqi və
incəsənət ənənələri ilə zəngin olan Laçın artıq öz tarixini yalnız
xatırlayan deyil, həmin tarixi yeni mədəni layihələrlə yaşadan
şəhərə çevrilir.
26 Avqust – Laçın şəhəri günü əslində bir şəhərin taleyinin
timsalında Azərbaycanın son 30 ildən artıq müddətdə keçdiyi yolun
ifadəsidir.
İşğal, məcburi köçkünlük, dağıntı və vandalizm illərindən sonra
Laçın bu gün yeni mərhələyə qədəm qoyub.
Bu mərhələnin əsas sözləri artıq “işğal” və “itki” deyil.
Bu gün Laçın deyəndə qayıdış, quruculuq, yaşıl enerji, yeni
yollar, hava limanı, sənaye, turizm, mədəniyyət və inkişaf
anlayışları ön plana çıxır.
Laçının dəyişən siması həm də Azərbaycanın öz gücü ilə yaratdığı
yeni reallığın göstəricisidir.
Bir vaxtlar düşmən işğalı nəticəsində həyatın dayandırıldığı
şəhərdə bu gün məktəblər, evlər, müəssisələr, yollar, enerji
obyektləri və turizm infrastrukturu qurulur. Bir vaxtlar doğma
torpağından didərgin salınan insanlar indi həmin torpaqlarda yeni
həyat qururlar.
Bu mənada 26 Avqust yalnız Laçının azadlığının ildönümü deyil.
Bu tarix Azərbaycanın tarixi ədaləti bərpa etmək və azad edilmiş
əraziləri yenidən həyata qaytarmaq iradəsinin simvoludur.
Laçının keçmişi Azərbaycanın yaddaşıdır, bu günü Zəfərin
nəticəsidir, gələcəyi isə quruculuğun və Böyük Qayıdışın
hekayəsidir.
Və bu gün Laçın artıq yalnız azad edilmiş şəhər deyil.
Laçın Azərbaycanın Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda yaratdığı yeni
həyatın ən parlaq nümunələrindən biridir.
Sevil Mikayılova
Milli Məclisin deputatı
