Bakı. Trend:
Azərbaycanın tarixi böyük mənada qonşularla qurulan münasibətlər
tarixidir. Avropa və Asiyanın, Cənubi Qafqazı və Yaxın Şərqin
kəsişməsində yerləşən ölkə əsrlər boyu ticarət yollarının, mədəni
mübadilələrin və siyasi proseslərin mərkəzində olmuşdur. Bu gün də
Azərbaycanın coğrafi mövqeyi xarici siyasətinə əhəmiyyətli təsir
göstərir, qonşu ölkələr – Gürcüstan, Türkiyə, Ermənistan, İran və
Rusiya ilə münasibətlər isə regionun stabilliyi üçün həlledici
amillərdən biridir.
Bütün qonşu dövlətlər arasında xüsusi yer Gürcüstana məxsusdur.
Müstəqillik illərində Bakı və Tbilisi əsasən praktik maraqlara
əsaslanan münasibətlər qurmağı bacarmışlar. Hər iki ölkə Xəzər
regionunu Avropaya bağlayan iri nəqliyyat və enerji layihələrinin
mühüm iştirakçısına çevrilmişdir. Gürcüstan ərazisindən keçən
yollar Azərbaycanın ixracı üçün strateji əhəmiyyət kəsb edir, bu
sahədə uğurlu əməkdaşlıq isə iki dövlət arasında siyasi etimadın
güclənməsinə xidmət etmişdir. Eyni zamanda münasibətlər yalnız
iqtisadi sahə ilə məhdudlaşmır: mədəni əlaqələr, turizm, təhsil
proqramları və ticarət sahəsində də inkişaf mövcuddur. Bu səbəbdən
Azərbaycan-Gürcüstan tərəfdaşlığı bu gün regionun ən dayanıqlı
əlaqələrindən biri hesab olunur.
Azərbaycan-Türkiyə münasibətləri isə tamamilə fərqli xarakter
daşıyır. Bu münasibətlər tez-tez ittifaq münasibətləri kimi
səciyyələndirilir ki, bunun da ciddi əsasları vardır. Dil
bağlılığı, tarixi yaxınlıq və mədəni ənənələr müasir əməkdaşlığın
möhkəm təməlini yaratmışdır. Son onilliklərdə qarşılıqlı fəaliyyət
demək olar ki, bütün sahələri – iqtisadiyyat və energetikadan
müdafiə və humanitar layihələrə qədər əhatə etmişdir. Azərbaycan
üçün Türkiyə beynəlxalq arenada mühüm tərəfdaşdır, Türkiyə üçün isə
Azərbaycan Cənubi Qafqazın strateji qardaş ölkəsidir. Qarşılıqlı
dəstək və maraqların üst-üstə düşməsi iki ölkəyə yüksək səviyyədə
siyasi dialoqu qorumağa və genişmiqyaslı regional təşəbbüsləri
həyata keçirməyə imkan verir.
Xüsusi diqqət Rusiyaya yönəlməlidir – bu dövlət ənənəvi olaraq
Cənubi Qafqazın təhlükəsizlik arxitekturası və siyasi balansında
mühüm rol oynayır. Azərbaycan-Rusiya münasibətləri çoxşaxəlidir və
ticarət, enerji, nəqliyyat və regional təhlükəsizlik kimi geniş
sahələri əhatə edir. Regionun mürəkkəb dinamikası şəraitində məhz
müntəzəm dialoq və praqmatik yanaşma əməkdaşlığın işlək səviyyəsini
saxlamağa və tərəflərin maraqlarını müxtəlif sahələrdə nəzərə
almağa imkan verir.
Əgər Gürcüstan və Türkiyə ilə münasibətlər əsasən yüksələn xətt
üzrə inkişaf edirdisə, Ermənistanla əlaqələr uzun illər Qarabağ
konflikti fonunda formalaşmışdır. Bu qarşıdurma post-sovet
məkanının ən mürəkkəb problemlərindən biri olmuş və milyonlarla
insanın taleyinə ciddi mənfi təsir göstərmişdir. Lakin son illər
iki dövlət arasında yeni bir səhifə açılmışdır. Mövcud fikir
ayrılıqları və mürəkkəb danışıqlar prosesi saxlanılsa da,
uzunmüddətli sülhə nail olmaq və yeni münasibətlər prinsiplərini
formalaşdırmaq zərurəti daha çox vurğulanır. Bu kontekstdə
humanitar və iqtisadi praktik əlaqələr də region reallığının vacib
elementinə çevrilir. Məsələn, Azərbaycan artıq bəzi enerji
növlərini, o cümlədən dizel yanacağını Ermənistana çatdırır ki, bu
da siyasi həssaslıq şəraitində belə təmas nöqtələrinin tədricən
genişləndirilməsini göstərir.
Azərbaycanın qonşularından danışarkən İranı də qeyd etməmək
mümkün deyil. İki ölkə arasındakı əlaqələr dərin tarixi köklərə
malikdir və əsrlər boyu formalaşmışdır. Ümumi sərhəd, ticarət
əlaqələri və mədəni qarşılıqlı təsir Bakı və Tehran
münasibətlərində həmişə mühüm rol oynamışdır. Amma, dövlətlər
arasında olduğu kimi, müəyyən dövrlərdə mövqelər üst-üstə düşməyən
məsələlər meydana çıxsa da, iqtisadiyyat, nəqliyyat və energetika
sahəsində əməkdaşlıq marağı qorunub saxlanmışdır. İran regional
proseslərin mühüm iştirakçısıdır və hər iki ölkənin sabit və
proqnozlaşdırıla bilən münasibətləri yalnız Azərbaycanın deyil,
bütün Cənubi Qafqazın maraqlarına xidmət edir.
Müasir Azərbaycan müxtəlif dövlətlərin və beynəlxalq aktorların, o
cümlədən qonşu ölkələrin və daha geniş xarici təsir mərkəzlərinin
maraqlarının kəsişdiyi regiondadır. Bu şəraitdə qonşularla balanslı
münasibətlər qurmaq qabiliyyəti xüsusi əhəmiyyət kəsb edir; milli
maraqların və qonşuluq prinsiplərinin uyğunlaşdırılması
əsasdır.
Gürcüstanla tərəfdaşlıq, Türkiyə ilə strateji ittifaq, Rusiya
ilə dialoqun saxlanması, Ermənistanla davamlı sülhün axtarışı və
İranla konstruktiv əməkdaşlığın inkişafı Azərbaycanın xarici
siyasət kursunun vacib tərkib hissələridir. Bu sahələrin uğurlu
inkişafı yalnız Azərbaycanın gələcəyini deyil, bütün Cənubi
Qafqazın sabitliyini müəyyən edir.
P.S.
Tarix göstərir ki, güc yalnız sülhü qorumağa xidmət etdikdə
əhəmiyyətlidir, onu məhv etməyə deyil. «Güclə Sülh» prinsipi
münaqişəyə can atmaq yox, stabilliyi, suverenliyi və qanuni
maraqları qorumağa hazır olmaq deməkdir.
Cənubi Qafqaz bu gün sabitliyə, qarşılıqlı hörmətə və yaxın
qonşuluq münasibətlərinə ehtiyac duyur. Eyni zamanda, hələ də
aqressiv ritorikaya üstünlük verənlər üçün, Prezident İlham
Əliyevin dəmir yumruğu və Azərbaycan xalqı ölkəmizin
əmin-amanlığını pozmaq istəyənlərə qarşı hər zaman qətiyyətli cavab
verməyə hazırdır. Məntiqli və uzaqgörən olun, rasional davranın.
Ehtiyat zabiti kimi əminliklə deyə bilərəm: sülh həmişə müharibədən
qiymətlidir, lakin onu möhkəm qorumaq lazımdır.
