Bakı. Trend:
Azərbaycan strateji valyuta ehtiyatlarının həcminə görə Cənubi
Qafqazda lider mövqedədir. Belə ki, Dövlət Statistika Komitəsinin
məlumatına əsasən, ölkənin strateji valyuta ehtiyatları 2026-cı il
sentyabrın 30-na 89,38 milyard dollar təşkil edib. Bu məbləğ
ölkənin 4,51 milyard dollarlıq xarici dövlət borcundan təxminən
19,8 dəfə çoxdur. Regional müqayisədə Azərbaycanın strateji
ehtiyatları Gürcüstanın sentyabrda açıqladığı 8,17 milyard
dollarlıq beynəlxalq ehtiyatlarından təxminən 10,9 dəfə,
Ermənistanın 6,66 milyard dollarlıq valyuta ehtiyatlarından isə
13,4 dəfə yüksəkdir.
Bu fərq Azərbaycanın maliyyə buferinin miqyasını göstərir.
Müqayisə zamanı nəzərə alınmalıdır ki, Azərbaycanın strateji
ehtiyatlarına Mərkəzi Bankın valyuta ehtiyatları ilə yanaşı, Dövlət
Neft Fondunun aktivləri də daxildir. Bu geniş aktiv bazası ölkənin
xarici ödənişləri təmin etmək və qlobal iqtisadi dəyişikliklərə
qarşı maliyyə dayanıqlığını qorumaq imkanlarını gücləndirir.
Azərbaycanın strateji ehtiyatları regionda fərqli miqyas
nümayiş etdirir
Azərbaycanın strateji valyuta ehtiyatlarının həcmi Ermənistan və
Gürcüstanın rəsmi ehtiyat göstəricilərindən əhəmiyyətli dərəcədə
yüksəkdir. Gürcüstan Milli Bankının məlumatına əsasən, 2026-cı ilin
sentyabrında ölkənin beynəlxalq ehtiyatları 8,17 milyard dollar,
Ermənistan Mərkəzi Bankının məlumatına görə isə, ölkənin valyuta
ehtiyatları 6,66 milyard dollar səviyyəsində göstərilib. Müvafiq
rəqəmlərlə müqayisədə Azərbaycanın 89,38 milyard dollarlıq strateji
ehtiyatları Gürcüstanın göstəricisindən təxminən 10,9 dəfə,
Ermənistanın göstəricisindən isə 13,4 dəfə çoxdur.
Bu fərqin mühüm səbəblərindən biri Azərbaycanın strateji
ehtiyatlarının tərkibidir. Ölkənin göstəricisi yalnız Mərkəzi
Bankın rəsmi valyuta ehtiyatlarını deyil, Dövlət Neft Fondunun
aktivlərini də əhatə edir. Buna görə müqayisə zamanı nəzərə almaq
lazımdır ki, Azərbaycanın strateji ehtiyatları daha geniş suveren
maliyyə aktivləri bazasını əks etdirir.
Mərkəzi Bankın sədri Taleh Kazımovun açıqladığı göstəricilərə
əsasən, Azərbaycanın strateji ehtiyatları ÜDM-dən çoxdur və
təxminən 41 aylıq mal və xidmət idxalını qarşılamaq imkanına
malikdir. Ehtiyatların M2 pul kütləsindən 3,5 dəfə çox olması da
ölkənin maliyyə sisteminin xarici valyuta buferinin miqyasını
göstərən göstəricilərdən biridir.
İdxalın uzun müddət maliyyələşdirilməsi imkanı xarici ticarət və
beynəlxalq maliyyə bazarlarında dəyişikliklər zamanı ölkənin manevr
imkanlarını genişləndirir. Strateji ehtiyatların bu miqyası
Azərbaycanın xarici ödənişləri təmin etmək və iqtisadi sabitliyi
qorumaq üçün əhəmiyyətli maliyyə resurslarına malik olduğunu əks
etdirir.
Mərkəzi Bankın ehtiyatları və Dövlət Neft Fondunun
aktivləri maliyyə buferini tamamlayır
Azərbaycanın strateji ehtiyatlarının formalaşmasında iki əsas
komponent – Mərkəzi Bankın valyuta ehtiyatları və Dövlət Neft
Fondunun aktivləri mühüm rol oynayır.
Mərkəzi Bankın məlumatına görə, AMB-nin valyuta ehtiyatları
2026-cı il oktyabrın 1-nə 15,363 milyard dollar təşkil edib. Bu,
sentyabrın 1-i ilə müqayisədə 62,1 milyon dollar və ya 0,41 faiz,
2025-ci il oktyabrın 1-i ilə müqayisədə isə 4,053 milyard dollar və
ya 35,8 faiz çoxdur. Beləliklə, bir il ərzində Mərkəzi Bankın
valyuta ehtiyatlarında 4 milyard dollardan artıq artım qeydə
alınıb.
Dövlət Neft Fondunun aktivləri isə 2026-cı ilin birinci
yarısının sonunda 72,6 milyard dollar təşkil edib. Fondun aktivləri
enerji gəlirlərinin toplanması və idarə olunması, dövlətin
uzunmüddətli maliyyə imkanlarının qorunması və gələcək nəsillər
üçün aktiv bazasının formalaşdırılması baxımından əhəmiyyət
daşıyır.
Bu iki komponent fərqli funksiyaları yerinə yetirsə də, birlikdə
Azərbaycanın geniş maliyyə imkanlarının əsasını təşkil edir.
Mərkəzi Bankın ehtiyatları xarici ödənişlər və valyuta likvidliyi
baxımından əhəmiyyət daşıyır, Dövlət Neft Fondunun aktivləri isə
enerji gəlirlərinin uzunmüddətli idarə olunmasına imkan
yaradır.
Cari hesab profisiti xarici maliyyə mövqeyini
gücləndirir
Strateji ehtiyatların miqyası ilə yanaşı, ölkəyə daxil olan
xarici valyutanın həcmi də maliyyə dayanıqlığı baxımından mühüm
göstəricidir. Azərbaycanın 2026-cı ilin ilk yarısına dair tədiyə
balansı məlumatları xarici maliyyə mövqeyində müsbət saldo olduğunu
göstərir.
Mərkəzi Bankın məlumatına görə, cari əməliyyatlar hesabının
profisiti 4,7 milyard dollar və ya ÜDM-in 12,4 faizi təşkil edib.
Bu, 2025-ci ilin eyni dövründə qeydə alınmış 2,3 milyard dollarlıq
profisitdən iki dəfədən çoxdur. Neft-qaz sektoru üzrə cari hesab
profisiti təxminən 9 milyard dollar olduğu halda, qeyri-neft-qaz
sektorunda 4,3 milyard dollarlıq kəsir qeydə alınıb.
İlk yarıda Azərbaycan neftinin reallaşmış orta qiymətinin bir
barel üçün 94,5 dollar olması, əvvəlki ilin eyni dövrü ilə
müqayisədə 33 faiz artım ixrac gəlirlərini dəstəkləyib. Həmin
dövrdə əmtəə ixracı 14,3 milyard dollar, idxal isə 8,1 milyard
dollar təşkil edib. Nəticədə əmtəə ticarətində 6,2 milyard
dollarlıq müsbət saldo yaranıb.
Bu göstəricilər enerji sektorunun ölkənin xarici maliyyə
imkanlarının formalaşmasındakı rolunu aydın nümayiş etdirir.
Azərbaycanın enerji ixracından əldə etdiyi gəlirlər strateji
ehtiyatların toplanmasına, dövlət maliyyəsinin dəstəklənməsinə və
iqtisadi inkişaf üçün resursların yaradılmasına imkan verir.
Eyni zamanda, qeyri-neft-qaz sektorunun genişləndirilməsi mövcud
maliyyə bazasının daha da gücləndirilməsi üçün əlavə imkanlar
yaradır. 2026-cı ilin ilk yarısında qeyri-neft-qaz ixracı 2 milyard
dollar təşkil edib, nəqliyyat xidmətləri üzrə profisit isə 941
milyon dollara çatıb. Bu göstəricilər qeyri-neft sahələrinin xarici
valyuta daxilolmalarındakı rolunun artırılması üçün potensialın
olduğunu göstərir.
Büdcə gəlirlərinin genişlənməsi iqtisadi imkanları
artırır
Azərbaycanın maliyyə mövqeyini gücləndirən digər amil büdcə
göstəriciləridir. Maliyyə Nazirliyinin açıqladığı məlumata əsasən,
2026-cı ilin ilk yarısında icmal büdcənin gəlirləri 24,4 milyard
manat, xərcləri isə 19,8 milyard manat olub. Nəticədə 4,58 milyard
manat və ya ÜDM-in təxminən 7 faizi həcmində profisit yaranıb.
Dövlət büdcəsinin gəlir strukturunda qeyri-neft-qaz sektorunun
payı da mühüm yer tutur. İlk altı ayda bu sektor üzrə daxilolmalar
10,98 milyard manat təşkil edərək dövlət büdcəsi gəlirlərinin 57,3
faizinə bərabər olub. Göstərici əvvəlki ilin eyni dövrü ilə
müqayisədə 6,8 faiz artıb.
Qeyri-neft-qaz gəlirlərinin genişlənməsi dövlətin maliyyə
bazasının möhkəmlənməsinə və iqtisadiyyatın müxtəlif sahələrinin
büdcə gəlirlərinə töhfəsinin artmasına şərait yaradır. Bu
istiqamətdə əldə olunan nəticələrin davam etdirilməsi Azərbaycanın
strateji ehtiyatlarının yaratdığı imkanların daha geniş iqtisadi
inkişaf məqsədlərinə yönəldilməsi baxımından əhəmiyyətlidir.
Maliyyə Nazirliyinin ortamüddətli proqnozlarına görə, 2030-cu
ildə qeyri-neft-qaz sektorunun ÜDM-də payının 82 faizə çatacağı
gözlənilir. Həmin dövr üçün nominal ÜDM-in 169,1 milyard manat,
qeyri-neft-qaz ÜDM-in isə 138,6 milyard manat olacağı
proqnozlaşdırılır. Qeyri-neft-qaz ÜDM-in orta illik real artım
tempinin 4,4 faiz səviyyəsində olması nəzərdə tutulur.
Dövlət borcunun ÜDM-ə nisbətinin 2026-cı ilin sonuna 19,5 faiz,
2030-cu ilin sonuna isə 20,4 faiz təşkil edəcəyi proqnozlaşdırılır.
Bu göstəricilər borc siyasətinin strateji ehtiyatlar və büdcə
imkanları ilə uzlaşdırılmasının əhəmiyyətini ortaya qoyur. Cəlb
olunan vəsaitlərin məhsuldar layihələrə yönəldilməsi isə iqtisadi
artımın və gələcək büdcə gəlirlərinin dəstəklənməsinə töhfə verə
bilər.
Dövlət Neft Fondunun aktivləri uzunmüddətli maliyyə
imkanları yaradır
Dövlət Neft Fondunun aktivləri Azərbaycanın strateji
ehtiyatlarının əsas hissələrindən biridir. Fondun 2026-cı ilin
birinci yarısının sonunda 72,6 milyard dollarlıq aktivə malik
olması enerji gəlirlərinin əhəmiyyətli maliyyə resursuna
çevrildiyini göstərir.
Fondun aktivlərinin idarə olunması təkcə mövcud ehtiyatların
qorunması deyil, həm də gələcək dövrlər üçün maliyyə imkanlarının
saxlanılması baxımından vacibdir. Bu məqsədlə enerji gəlirlərinin
uzunmüddətli perspektivdə idarə olunması, investisiya gəlirlərinin
artırılması və büdcəyə transfertlərin planlaşdırılması mühüm rol
oynayır.
Maliyyə Nazirliyinin 2027–2030-cu illər üçün baza ssenarisində
neftin orta illik qiyməti bir barel üçün 65 dollar götürülüb. Həmin
ssenariyə əsasən, Dövlət Neft Fondunun aktivlərinin 2030-cu ildə
73,9 milyard dollar səviyyəsində olacağı proqnozlaşdırılır.
Bu yanaşma enerji gəlirlərinin uzunmüddətli planlaşdırılmasında
ehtiyatlı fərziyyələrin əhəmiyyətini göstərir. Azərbaycanın geniş
strateji ehtiyatları və Fondun aktivləri dövlətə cari maliyyə
ehtiyacları ilə gələcək nəsillər üçün resursların qorunması
arasında tarazlıq yaratmaq imkanı verir.
Azərbaycanın maliyyə üstünlüyü gələcək inkişaf üçün baza
yaradır
Azərbaycanın 89,38 milyard dollarlıq strateji valyuta
ehtiyatları, xarici dövlət borcunun bu məbləğlə müqayisədə aşağı
səviyyəsi, idxalın təxminən 41 aylıq maliyyələşdirilməsi imkanı və
cari hesab profisiti ölkənin maliyyə mövqeyinin əsas
üstünlükləridir. Bu göstəricilər Azərbaycanın Cənubi Qafqazda geniş
maliyyə resurslarına və xarici iqtisadi dəyişikliklərə qarşı
əhəmiyyətli manevr imkanlarına malik olduğunu göstərir.
Ermənistan və Gürcüstanın ehtiyatları ilə müqayisə Azərbaycanın
maliyyə buferinin miqyasını aydın ortaya qoyur. Azərbaycanın
üstünlüyü həm Mərkəzi Bankın valyuta ehtiyatları, həm də Dövlət
Neft Fondunun aktivləri hesabına formalaşan daha geniş suveren
maliyyə bazası ilə bağlıdır.
Növbəti mərhələdə bu üstünlüyün iqtisadi inkişaf üçün daha geniş
imkanlara çevrilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Qeyri-neft-qaz
ixracının artırılması, məhsuldar investisiyaların təşviqi, büdcə
gəlirlərinin şaxələndirilməsi və Dövlət Neft Fondunun aktivlərinin
səmərəli idarə olunması Azərbaycanın maliyyə mövqeyini daha da
möhkəmləndirə bilər.
Beləliklə, Azərbaycanın strateji ehtiyatları yalnız mövcud
maliyyə dayanıqlığının göstəricisi deyil, həm də gələcək iqtisadi
inkişaf üçün mühüm resursdur. Bu resursların məqsədyönlü idarə
olunması və qeyri-neft iqtisadiyyatının genişləndirilməsi ölkənin
Cənubi Qafqazdakı maliyyə üstünlüyünün uzunmüddətli əsaslarını
gücləndirə bilər.
